Fyrir réttri viku var loks greint frá efni símtals Trumps forseta Bandaríkjanna við Bjarna Benediktsson þáverandi forsætisráðherra nokkrum dögum fyrir kosningar í nóvember 2024.
Efni símtalsins var þetta: Nýkjörinn forseti opnaði umræðu um að Ísland verði eitt af ríkjum Bandaríkjanna. Jafnframt fór hann þess á leit að forsætisráðherra íhugaði þann möguleika fram yfir kosningar.
Símtalið snerist sem sagt um fullveldi Íslands. Rétt þótti að það færi leynt. Ekki gat leyndin þó verið í þágu hagsmuna Íslands eða íslenskra kjósenda. Einu hugsanlegu hagsmunirnir sýnast hafa verið þeir að það hafi ekki hentað væntanlegri ríkisstjórn Bandaríkjanna að hugmyndin kæmist í hámæli strax.
Önnur hugmyndafræði
Viðbrögð við þessari stærstu utanríkispólitísku frétt, sem snúið hefur að Íslandi á lýðveldistímanum, eru ærið umhugsunarefni.
Þau varpa ljósi á þá grundvallarbreytingu, sem er að verða á stefnu Framsóknar og Sjálfstæðisflokks. Talsmenn þeirra flokka tala nú eins og þeir vilji hverfa frá þeim gildum, sem utanríkisstefna landsins hefur verið reist á frá miðri síðustu öld, til þeirrar hugmyndasnauðu nei-pólitíkur, sem birtist landsmönnum nýverið á plastrúlluböggum víða um land.
Samstarf Íslands og Bandaríkjanna hefur frá öndverðu byggst á sameiginlegum skilningi á frelsi, frjálsum viðskiptum og gagnkvæmri virðingu fyrir fullveldi.
Kortið, sem sýnir Ísland í litum bandaríska fánans, og símtalið um mögulega innlimun Íslands segir hins vegar þá nýja sögu að ríkisstjórn Bandaríkjanna byggi afstöðu sína til Íslands á öðrum gildum nú en áður.
Frá því að vera skelfilegt til þess að vera grín
Það sýnir stærð málsins að forsætisráðherra Svíþjóðar gerði birtingu kortsins að umtalsefni í lokaumræðum flokksleiðtoga fyrir kosningarnar þar í landi síðasta sunnudag. Þar sagði hann kortið vera „skelfilegt.“
Um leið og forsætisráðherrann áréttaði að Norðurlönd þyrftu að rækta sambandið við Bandaríkin sagði hann að við þyrftum jafnframt að vera „grjóthörð og skýr þegar Bandaríkin ógna hagsmunum okkar.“
Bæði forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafa talað með sama hætti og forsætisráðherra Svíþjóðar. Þá varpaði utanríkisráðherra fram í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra hugmyndum að nýjum leiðum til að treysta stöðu Íslands í Evrópu varðandi frjáls viðskipti og bætt öryggi eftir að full aðild var útilokuð.
Talsmenn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks segja á hinn bóginn að allt sé þetta bara góðlátlegt grín.
Jafna viðskiptafrelsi við stalínisma
Grín skilgreiningin er í samræmi við þann málflutning talsmanna Framsóknar og Sjálfstæðisflokks að undanförnu að lýsa þeim bandalagsþjóðum okkar í NATO, sem jafnframt eiga aðild að Evrópusambandinu, sem óvinveittum ríkjum, er sæti færis til að hafa af Íslendingum fullveldið.
- Þeir staðhæfa að þau ætli að taka yfir fiskimiðin og stela orkuauðlindunum.
- Þeir staðhæfa að sameiginlegt regluverk þeirra á innri markaðnum, sem Ísland á reyndar aðild að, hafi stöðvað hagvöxt í Evrópu og muni stöðva hagvöxt á Íslandi.
- Þeir staðhæfa að íslensk ungmenni verði kölluð í Evrópuherinn, (sem ekki er til).
- Þeir ganga jafnvel svo langt að jafna stærsta frjálsa markaðssvæði lýðræðisþjóða í heiminum við ógnarstjórn Stalíns.
Þetta eru bara nokkur dæmi um það hvernig talsmenn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks tala um þær bandalagsþjóðir okkar, sem í breyttum heimi virða eins og áður sameiginleg gildi um fullveldi, frelsi og frjáls viðskipti. Þannig er komið að utanríkisstefna flokkanna fellur nú eins og flís við rass að stefnu Miðflokksins.
Alvarleikinn felst í hinu: Enginn talar með þessum hætti til bandalagsþjóða nema traustið sé horfið.
Grafa undan trausti
Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna heimta þeir að Ísland láti kné fylgja kviði og afturkalli aðildarumsóknina þótt ekki hafi verið um það kosið. Tilgangurinn viðrist vera sá að grafa undan því gagnkvæma trausti, sem ríkt hefur í áratugi til bandalagsþjóða á stærsta og mikilvægasta markaðssvæði Íslendinga.
Af sömu ástæðu hóta þeir að skapa sem mestan glundroða við afgreiðslu lagafrumvarps um bókun 35 þótt það veiki samkeppnisstöðu Íslands. Sjálfstæðisflokkurinn er að vísu klofinn í umræðum um þetta prinsippmál. Það segir svo mikla sögu um horfna utanríkispólitíska kjölfestu.
Talsmenn allra stjórnarandstöðuflokkanna vilja nú að Ísland halli sér í ríkari mæli að Bandaríkjunum í viðskiptamálum þó að þau hafi horfið frá fríverslunarstefnu til tollmúrastefnu og virði ekki fullveldi þeirra ríkja, sem þau eiga nú í samskiptum við. Það lýsir vel breyttri hugmyndafræði.
Táknrænar kveðjur
Eitt er öðru fremur táknrænt fyrir þessa grundvallarbreytingu á utanríkispólitík flokkanna:
Eftir sigurinn í þjóðaratkvæðagreiðslunni, þar sem stjórnarandstöðuflokkarnir börðust fyrst og fremst fyrir því að stöðva frekari samvinnu við gömlu bandalagsþjóðirnar í Evrópu, bárust þeim einungis árnaðaróskir frá þjóðernisöfgaflokkum á meginlandinu og MAGA hreyfingunni í Bandaríkjunum.
Tvær leiðir
Þegar þessi umskipti í pólitískri umræðu eru virt og ljóst er að breytt heimsmynd var ekki kosin í burtu blasir við að tekist verður á um tvo kosti í utanríkismálum:
- Annars vegar nýjar leiðir í samstarfi við bandalagsþjóðir í Evrópu og Kanada á grundvelli rótgróinna gilda um frelsi og fullveldi til að tryggja betur viðskiptahagsmuni og öryggi Íslands í breyttum heimi.
- Hins vegar hugmyndaleysi plastrúllubagga stjórnmála, sem smám saman mun færa Ísland fjær Evrópu og ósjálfrátt gera okkur háðari ofurtolla- og viðskiptahindranastefnu Bandaríkjanna.
