Kosningarnar eru búnar og niðurstöðuna ber að virða. En aðdragandinn verðskuldar uppgjör.
Þjóðinni var sagt að óttast Brussel, óttast um fullveldið og umfram allt óttast um fiskinn. Og þjóðin hlustaði.
Það merkilega er hvað við virðumst miklu rólegri yfir þeim sem þegar hafa gríðarleg völd yfir íslenskum verðmætum.
Við höfum áhyggjur af afkomu stórútgerða þegar rætt er um veiðigjöld og samkeppnishæfni bankanna þegar rætt er um álögur. En þegar almenningur borgar vextina, verðbólguna, skattana og gjöldin heitir það ábyrgð.
Sérkennileg ábyrgð. Hún virðist oftast lenda hjá þeim sem hafa minnsta möguleika á að komast undan henni.
Nei-hliðin vann kosningarnar og það verður ekki tekið af henni. Áfram Ísland og stjórnarandstaðan skildu einfaldlega betur en ríkisstjórnin hvernig pólitísk barátta er háð.
Það þurfti ekki að sýna þjóðinni vondan samning við Evrópusambandið. Enginn slíkur samningur lá fyrir. Það þurfti aðeins að vekja nægan ótta við það sem gæti gerst.
Hvað með fiskinn? Hvað með fullveldið? Hvað með Brussel?
En kannski gleymdist mikilvægasta spurningin:
Hvað er það nákvæmlega sem við erum svona staðráðin í að varðveita?
Kerfi þar sem heimilin taka höggið þegar verðbólgan hækkar? Sjávarútvegskerfi þar sem þjóðin á auðlindina en þarf nánast að biðjast afsökunar á því að ræða hvað hún eigi að fá fyrir afnotin?
Það er orðið umhugsunarvert hvaða hagsmunir njóta mestrar baráttugleði stjórnarandstöðunnar. Veiðigjöld, málþóf og Evrópusambandið – mynstrið er athyglisvert.
Auðvitað á stjórnarandstaða að veita ríkisstjórn aðhald. En þeir sem sátu árum saman við stjórnvölinn geta ekki nú talað eins og vandamál Íslands hafi orðið til síðasta þriðjudag.
Innviðirnir urðu ekki gamlir í gær. Húsnæðisvandinn varð ekki til um síðustu jól. Vaxtakerfið datt ekki af himnum ofan og samþjöppun í sjávarútvegi varð ekki til eftir síðustu stjórnarmyndun.
Fyrri ríkisstjórnir bera þunga ábyrgð á því Íslandi sem stjórnarandstaðan gagnrýnir nú.
Þingmenn vinna drengskaparheit að stjórnarskránni. Það er ekki loforð um að styðja ríkisstjórn dagsins. En þeir eru kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, ekki útgerðarinnar, bankanna eða eigin flokks þegar flokkshagsmunir rekast á almannahag.
Drengskaparheit á Alþingi má ekki verða formsatriði sem gleymist um leið og öflugir hagsmunir banka á dyrnar.
Svo eru það peningarnir.
Stórfé fór í kosningabaráttuna en kjósendur höfðu ekki þá yfirsýn sem þeir áttu að hafa yfir því hverjir fjármögnuðu áróðurinn sem buldi á þeim.
Ég ætla ekki að fullyrða að tilteknar útgerðir hafi greitt reikninginn. Ég veit það ekki.
Það er einmitt vandamálið. Ég átti að geta vitað það.
En ríkisstjórnin sleppur ekki.
Ég styð hana og þess vegna ætla ég ekki að hlífa henni.
Hún sá skoðanakannanirnar og baráttuna harðna en virtist treysta því að skynsemin myndi sjá um afganginn á meðan andstæðingarnir voru að vinna kosningar.
Það er pólitískur sofandaháttur.
Það er löngu tímabært að bæði stjórnvöld og stjórnarandstaða skilji hlutverk sitt. Stjórnarandstaðan þarf að sætta sig við að vera stjórnarandstaða og ríkisstjórnin þarf að hætta að nota átökin við hana sem afsökun fyrir eigin kjarkleysi.
Það er ekki hægt að seilast endalaust í vasa almennings og kalla það ábyrga hagstjórn. Hallalaus ríkisrekstur verður ekki trúverðugur ef stjórnvöld hafa ekki kjark til að fara í útgjöldin sjálf og skera niður það sem ekki verður lengur réttlætt.
Nýbyggingar Landspítalans við Hringbraut eru dæmi um stórframkvæmd þar sem gríðarlegt opinbert fé er undir. Þar hlýtur að mega krefjast þess að stjórnvöld sýni sama kostnaðaraðhald og þau krefjast af almenningi.
Það er undarlegt aðhald sem ratar alltaf í vasa almennings en villist á leiðinni inn á framkvæmdasvæði ríkisins.
Við þurfum líka að hætta að gorta okkur af því hversu rík þjóð við séum vegna náttúruauðlindanna og líta í kringum okkur.
Þjóðvegir landsins eru ágætt dæmi. Þar þarf enga hagfræðiskýrslu. Fólk ekur einfaldlega um landið og sér ástandið.
Við getum státað okkur af fiskinum, orkunni, vatninu og náttúrunni þar til við verðum blá í framan. En rík þjóð á ekki aðeins að vera rík á Excel-skjali.
Auðlegð þjóðar á að sjást þegar maður ekur út úr Reykjavík.
Annars má spyrja hver varð eiginlega ríkur.
Ef ríkisstjórnin ætlar að lifa út kjörtímabilið þarf hún að þora að taka á kerfum þar sem raunverulegir peningar og hagsmunir eru undir.
Þar verður sjávarútvegurinn ekki undanskilinn.
Einu sinni iðuðu hafnir víða um land af lífi. Þar voru bátar, fiskvinnsla, störf og samfélög. Víða er hljóðlátara nú.
Ekki vegna þess að fiskurinn hafi horfið.
Verðmætin hafa safnast saman.
Veiðiheimildir eru gríðarleg verðmæti sem hægt er að færa, selja og veðsetja. Útgerðir eiga að hagnast á því að gera vel út. En þjóðin á ekki að biðjast afsökunar á því að krefjast sanngjarns endurgjalds fyrir aðgang að sinni eigin auðlind.
Fiskurinn varð nefnilega ekki til í höfuðstöðvum útgerðarfyrirtækjanna.
Og svo er það Fiskistofa.
Ríkisendurskoðun hefur þurft að ítreka tíu af ellefu úrbótatillögum vegna eftirlits með sjávarútvegi að öllu eða hluta. Athugasemdir hafa meðal annars varðað eftirlit með vigtun og brottkasti og yfirsýn yfir tengsl aðila og yfirráð yfir aflaheimildum.
Þetta eru ekki dylgjur frá geðvondum pistlahöfundi. Þetta eru niðurstöður Ríkisendurskoðunar.
Fyrir hvern er þetta eftirlitskerfi eiginlega að virka?
Ábyrgðin endar þó ekki hjá Fiskistofu. Stjórnmálamenn settu lögin og ákváðu umgjörðina.
Þeir bjuggu kerfið til.
Útgerðin gætir sinna hagsmuna. Bankarnir gæta sinna. Stjórnarandstaðan velur hvaða hagsmuni hún ver.
En hver gætir almennings?
Við vorum svo upptekin af því að einhver í Brussel gæti einn daginn fengið of mikil áhrif á fiskinn okkar að við gleymdum að spyrja hver hefur völdin yfir honum nú þegar.
Ríkisstjórnin situr enn við völd. Ef hún ætlar að sitja þar áfram þarf hún að hætta að óttast átökin og taka til þar sem peningarnir og hagsmunirnir eru.
Því kjarkur ríkisstjórnar mælist ekki í því hversu auðvelt henni reynist að senda almenningi reikninginn.
Hann mælist þegar hún sendir hann loksins þangað sem peningarnir eru.
Höfundur er athafnamaður
