Bandaríkin hafa mikla hernaðarlega hagsmuni af Íslandi. En bandarískir hagsmunir eru ekki alltaf íslenskir hagsmunir. Hver tryggir okkur þegar næsta áfall er efnahagslegt, stafrænt eða samfélagslegt, en ekki hernaðarárás? Nútíma stjórnun byggist á áhættugreiningu og viðbúnaði. Við eigum að gera að minnsta kosti sömu kröfur til stjórnenda Íslands og stjórnenda vel rekinna fyrirtækja.
Áhugaverð umræða um öryggi Íslands hefur opnast eftir viðtal RÚV við Rasmus Gjedssø Bertelsen, danskan prófessor og sérfræðing í öryggis- og varnarmálum norðurslóða.
Hann minnir okkur á einfalda en mikilvæga staðreynd: Bandaríkin verja fyrst og fremst eigin hagsmuni.
Það ætti ekki að koma okkur á óvart. Öll ríki gæta eigin hagsmuna. Ísland á að gera það sama.
Ísland er mikilvægt – en hvers vegna?
Lega Íslands í Norður-Atlantshafi gerir landið hernaðarlega mikilvægt. Við erum í GIUK-hliðinu milli Grænlands, Íslands og Bretlandseyja, sem hefur mikla þýðingu fyrir varnir Norður-Atlantshafs.
Hagsmunir Íslands, Bandaríkjanna og annarra NATO-ríkja fara því saman á mikilvægum sviðum. Við eigum jafnframt sterkar formlegar öryggisstoðir. Ísland er stofnaðili að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 er enn í gildi. En það leiðir ekki sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að allir öryggishagsmunir Íslands séu þar með tryggðir.
Hernaðaröryggi er aðeins einn hluti þjóðaröryggis.
Hvað gerist þegar hagsmunirnir fara ekki saman?
Þetta er óþægilega spurningin sem við þurfum að þora að spyrja. Bandaríkin hafa mikla hagsmuni af því að ekkert fjandsamlegt stórveldi nái hernaðarlegri fótfestu á Íslandi.
- Hvað ef næsta stóráfall okkar er annars eðlis?
- Hvað ef það verður fjármálakreppa?
- Gjaldeyriskreppa?
- Netárás?
- Rof á fjarskiptum?
- Orkuskortur?
- Truflun á aðfangakeðjum?
- Heilbrigðisvá?
- Náttúruhamfarir?
- Eða skipulögð árás á upplýsingakerfi og lýðræðislega innviði samfélagsins?
Hver ver Ísland þá?
Fjármálahrunið 2008 minnir okkur á mikilvægan mun. Ísland þurfti þá ekki orrustuþotur eða herskip. Við þurftum efnahagslegt bakland, lausafé og traust.
NATO er ekki seðlabanki. Varnarsamningurinn er ekki gjaldeyrisvarasjóður.
Ein öryggisstoð getur aldrei varið okkur gegn öllum áföllum.
Gerum sömu kröfur til ríkisins og vel rekinna fyrirtækja
Í nútíma stjórnun er áhættugreining grundvallaratriði.
Stjórnendur vel rekinna fyrirtækja þurfa stöðugt að spyrja:
- Hvað getur farið úrskeiðis?
- Hversu líklegt er það?
- Hversu alvarlegar yrðu afleiðingarnar?
- Hvaða varnir höfum við?
- Hvað gerum við ef aðaláætlunin bregst?
- Hver er varaleiðin?
Fyrirtæki greina fjárhagsáhættu, rekstraráhættu, netáhættu, aðfangakeðjur og áhrif náttúruhamfara. Þau gera viðbragðs- og rekstrarsamfelluáætlanir.
Það köllum við góða stjórnun.
Eigum við að gera minni kröfur til þeirra sem stjórna heilu landi?
Áhættugreining og viðbúnaður eiga að vera lágmarkskrafa í stjórnun Íslands.
Hverjar eru 10–15 stærstu áhættur Íslands?
Ríkisstjórn og Alþingi ættu reglulega að leggja fyrir þjóðina heildstæða áhættugreiningu til 10–20 ára.
- Hverjar eru stærstu ógnirnar?
- Hverjar eru líkurnar?
- Hversu alvarlegar gætu afleiðingarnar orðið?
- Hvaða viðbúnað höfum við?
- Hvaða samstarfsríki og stofnanir getum við reitt okkur á í hverju tilviki?
Mikilvægast: Hvar eru veikustu hlekkirnir?
Við getum ekki vitað hvort næsta stóráfall verður hernaðarlegt, efnahagslegt, stafrænt eða náttúrulegt. Það er einmitt ástæða þess að áhættustýring á að vera hluti af stjórnkerfinu.
Við þurfum ekki að spá rétt fyrir um næstu kreppu. Við þurfum að byggja samfélag sem þolir að við spáum rangt.
Fimm öryggisstoðir Íslands
Öryggi Íslands ætti ekki að byggjast á einu ríki, einum samningi eða einni stofnun.
Við þurfum að minnsta kosti fimm sterkar stoðir.
1. Eigin viðnámsþróttur Íslands
Sterkir innviðir, almannavarnir, heilbrigðiskerfi, netöryggi, orkuöryggi, matvælaöryggi, fjarskipti og raunhæfar viðbragðsáætlanir.
Við berum sjálf fyrstu ábyrgð á eigin öryggi.
2. NATO og varnarsamstarfið við Bandaríkin
Þetta er grundvallarstoð hernaðarlegra varna Íslands. Hana eigum við að varðveita og styrkja.
3. Norrænt samstarf
Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Finnland eru meðal nánustu samstarfsþjóða okkar. Öll eru nú aðilar að NATO og við eigum með þeim sameiginlega hagsmuni á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum.
4. Evrópskt samstarf
Ísland er þegar djúpt fléttað inn í evrópskt samstarf í gegnum EES og Schengen. Evrópskt samstarf nær auk þess til fjölmargra þátta sem NATO leysir ekki eitt og sér; meðal annars efnahagsmála, almannavarna, innviða og stafræns öryggis.
Þjóðin hefur ákveðið að halda ekki áfram aðildarviðræðum við ESB. Þá niðurstöðu ber að virða.
En spurningin stendur áfram: Hvernig tryggjum við sem sterkust evrópsk tengsl Íslands innan þeirrar stefnu?
5. Efnahagslegt og fjármálalegt öryggi
Þetta gleymist of oft í umræðu um þjóðaröryggi.
Traustir ríkisfjármálainnviðir, stöðugt peningakerfi, gjaldeyrisvarnir og aðgangur að baktryggingu í alvarlegu fjármálaáfalli eru líka þjóðaröryggismál.
Efnahagslegt hrun getur valdið samfélagi gríðarlegu tjóni án þess að einu skoti sé hleypt af.
Ekki setja öll eggin í sömu körfuna
Í áhættustýringu er þetta grundvallarregla. Vel rekið fyrirtæki lætur ekki framtíð sína ráðast af einum birgi ef bilun hans getur stöðvað alla starfsemina.
Fjárfestir setur ekki allar eignir sínar í eitt fyrirtæki.
Af hverju ætti ríki að haga sér öðruvísi með þjóðaröryggi sitt?
- Við eigum að vera öflugur aðili að NATO.
- Við eigum að varðveita náið samband við Bandaríkin.
- Við eigum að styrkja norrænt samstarf.
- Við eigum að hafa eins sterk tengsl við Evrópu og mögulegt er innan þeirrar stefnu sem þjóðin hefur valið.
- Við verðum sjálf að byggja upp öflugan viðnámsþrótt.
Þetta er ekki annaðhvort – eða.
Þetta eru margar stoðir sem eiga að styðja hver aðra.
Hver ber ábyrgð? - Stjórnendur Íslands.
Ef stjórn stórfyrirtækis vissi af alvarlegri áhættu en léti hjá líða að greina hana, byggja upp varnir og undirbúa varaleiðir, myndu eigendur fyrirtækisins með réttu spyrja hvort stjórnin hefði sinnt skyldum sínum.
Þjóðin á að gera sömu kröfu til ríkisstjórnar og Alþingis.
Það verður alltaf hægt að segja eftir stóráfall: „Enginn gat séð þetta fyrir.“
Það er stundum rétt. En það er ekki fullnægjandi svar. Tilgangur áhættustýringar er ekki að spá nákvæmlega fyrir um framtíðina.
Tilgangurinn er að vera undirbúinn þegar framtíðin verður önnur en við bjuggumst við.
Öryggi kostar – óundirbúið áfall kostar enn meira
Það kostar að styrkja innviði.
Það kostar að byggja upp netvarnir, almannavarnir og varakerfi.
Það kostar að tryggja nægar birgðir og varaleiðir og það kostar að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi. En við kaupum engu að síður tryggingu á húsinu okkar þótt við búumst ekki við að það brenni.
Af hverju? Vegna þess að afleiðingarnar yrðu of miklar ef það myndi brenna.
Þjóðaröryggi byggist á sömu hugsun.
Við tryggjum ekki eftir á
Bandaríkin munu gæta bandarískra hagsmuna.
Evrópuríkin munu gæta sinna hagsmuna.
Norðurlöndin munu gæta sinna.
Það er eðlilegt.
Verkefni íslenskra stjórnvalda er að gæta íslenskra hagsmuna.
Það gerum við ekki með því að treysta á eina lausn.
Við gerum það með því að byggja margar sterkar stoðir, dreifa áhættunni, gera viðbragðsáætlanir og endurmeta stöðuna reglulega þegar heimurinn breytist.
Það er ekki hræðsluáróður. Það er góð stjórnun.
Þetta er lágmarkskrafa sem þjóðin á að gera til þeirra sem stjórna Íslandi.
Við vitum ekki hvaðan næsta áfall kemur. En við verðum að undirbúa okkur áður en það kemur. Þegar áfallið er skollið á er of seint að byrja að leita að tryggingunni.
Við tryggjum ekki eftir á.
Höfundur heldur fyrirlestra um leiðtogamenningu og kennir Qigong lífsorkuæfingar – lifsraekt.is
