Til að skilja það sem gerðist, og gerðist ekki, í Nýju Delí um helgina þarf fyrst að skilja hvernig valdakerfi Pútíns virkar. Fáir hafa lýst því skýrar en pólski Rússlandsfræðingurinn Maria Domańska, sem starfar hjá rannsóknarstofnuninni OSW í Varsjá og var áður erindreki í pólska sendiráðinu í Moskvu.
Kjarninn í greiningu hennar er þessi: stríðið í Úkraínu er hvorki einangruð landamæradeila né bara viðbragð við stækkun NATO. Það er orðið helsta tækið til að halda valdakerfinu saman. Í rannsókn sem hún birti í febrúar lýsir hún kerfi þar sem aðgangur að leiðtoganum, vernd hans og tækifærið til að hagnast á stríðinu ráða meira en nokkurt formlegt embætti. Hollustan byggist bæði á ótta og á raunverulegum ávinningi. Þess vegna getur það sem skaðar Rússland um leið styrkt þá sem stjórna Rússlandi, og efnahagslegt tjón eitt og sér sannar ekki að Pútín skipti um stefnu.
Frá 2022 hefur kerfið þróast úr einræði sem vildi að fólk héldi sig frá stjórnmálum yfir í kerfi sem krefst sýnilegrar hollustu. Hernaðarleg innræting í skólum, hörð refsing fyrir gagnrýni og herþjónusta sem leið úr fátækt í jaðarhéruðum eru hluti af því. Andstaða er til, þúsundir hafa verið handteknar, en hún hefur ekki náð að verða afl. Domańska varar um leið við tvennu: að afgreiða allan stuðning almennings sem sýndarmennsku, og að spá yfirvofandi hruni. Kerfið getur starfað árum saman. Sá sem bíður eftir að Rússland hrynji af sjálfu sér bíður lengi.
Þess vegna er spurningin hvort Pútín vilji frið röng spurning. Réttara er að greina þrennt í sundur: vopnahlé sem stöðvar bardagana, samkomulag sem hann getur kynnt heima sem sigur, og varanlegan frið sem tryggir sjálfstæði og öryggi Úkraínu. Hann getur fallist á tvö fyrri atriðin. Það er hið þriðja sem valdakerfi hans þolir ekki. Kröfur hans hafa staðið óbreyttar frá júní 2024: Úkraínuher út úr fjórum heilum héruðum, þar á meðal landi sem Rússar ráða ekki yfir, og engin NATO-aðild.
Stríðið í neðanjarðarlestinni
Hvernig lítur þetta út í daglegu lífi? Steve Rosenberg, Rússlandsritstjóri BBC, gaf svar við því í hlaðvarpi sínu um daginn. Hann heimsótti nýopnaða neðanjarðarlestarstöð í Moskvu, Bulvar Generala Karbysheva, endastöð nýju línu 17. Fyrsti áfangi línunnar var opnaður 5. september, á borgardegi Moskvu, með viðhöfn þar sem Pútín og Sergei Sobyanin borgarstjóri kynntu hana sem samgöngubót fyrir yfir hálfa milljón íbúa. Kynningarefni borgarinnar snerist um nýjar lestir og styttri ferðatíma.
Stöðin er nefnd eftir Dmitry Karbyshev, sovéskum herverkfræðingi úr seinni heimsstyrjöldinni. En skreytingarnar eru ekki bara um þá tíð. Fyrir ofan einn útganginn er áletrun sem vísar beint til „sérstöku hernaðaraðgerðarinnar“, eins og Kreml kallar innrásina, og til verkfræðisveita hersins. Lágmyndirnar sýna hermenn með nútímabúnað, brynvarin farartæki og herdróna. Óháði rússneski miðillinn Meduza hefur staðfest bæði áletrunina og drónamyndirnar.
Það sem Rosenberg dregur fram er ekki áróðurinn sjálfur heldur staðsetningin. Stríðið er ekki lengur bara í sjónvarpinu á kvöldin. Það er steypt inn í vegginn sem fólk gengur fram hjá á leið í vinnuna. Þetta er nákvæmlega krafan sem Domańska lýsir: samfélagið á ekki bara að þola stríðið heldur ganga í gegnum það á hverjum degi.
Tvær tölur
Fyrir rúmri viku sátu sendimenn Trumps, Steve Witkoff og Jared Kushner, í rúma þrjá tíma með Pútín í Kreml. Ekkert kom út úr fundinum sem hægt var að tilkynna. Daginn eftir tóku þeir lestina til Kænugarðs. Selenskí sagði eftir sinn fund að Úkraína gerði ráð fyrir að stríðið héldi áfram og treysti á stuðning Bandaríkjanna við orkukerfið og loftvarnir í vetur.
Hin talan er úr Rússlandi sjálfu. Í desember mældi Levada-stofnunin, síðasta stóra óháða könnunarfyrirtæki landsins, að 66 prósent Rússa vildu friðarviðræður og aðeins 25 prósent vildu halda stríðinu áfram. Sama könnun sýndi að 73 prósent styðja aðgerðir hersins. Þetta er ekki mótsögn. Rússar standa með hermönnunum sínum. Þeir vilja bara fá þá heim. Og fólkið sem gengur fram hjá drónunum á Karbyshev-stöðinni er sama fólkið og svarar þessum könnunum.
Hvað þarf heimurinn þá að gera?
Ef stríðið heldur Pútín uppi stöðvast það ekki með því að bíða eftir hófsemi hans. Það stöðvast þegar verðið fyrir að halda áfram verður hærra en verðið fyrir að hætta. Fjögur atriði ráða mestu um það verð.
Kína. Í síðustu grein minni hér nefndi ég Peking sem þann aðila sem helst gæti haft áhrif á Pútín. Kína rekur eigin hagsmuni, ekki Rússlands, og þeir hagsmunir fela ekki í sér að greiða hvaða verð sem er fyrir rússneskan sigur. Vesturlönd eiga að tala við Peking sem aðila sem heldur á trompi, ekki bara sem andstæðing. Spurningin til Kína er einföld: hvað kostar það ykkur að stríðið haldi áfram, og hvað fáið þið fyrir að það hætti?
Veturinn. Rússar hafa ráðist kerfisbundið á orkumannvirki Úkraínu og Sameinuðu þjóðirnar hafa skjalfest að mannfall almennings vex samhliða. Ef borgir Úkraínu frjósa í vetur veikist samningsstaða hennar. Vörn orkukerfisins er ekki stigmögnun. Hún er forsenda þess að hægt sé að semja um nokkuð.
Tekjurnar. Stríðið er greitt með olíu og gasi. Hver glufa í viðskiptaþvingunum, hvert skip sem siglir fram hjá þeim, er framlenging á stríðinu. Þrengingin verður að halda áfram, ekki slakna.
Úkraína sjálf. Varanlegur friður krefst þess að Úkraína geti varið sjálfstæði sitt og að yfirgangur skili Kreml ekki þeim árangri sem hann væntir. Hernaðarlegur þrýstingur er hluti af því. Hann er ekki loforð um hrun. Hann er breyting á reikningsdæminu.
Og eitt á heimurinn ekki að gera: byggja frið á væntingum um að Pútín mildist. Hvert vopnahlé þarf að meta sem áhættu, ekki sem traust. Reynslan frá 2014 til 2022 ætti að duga.
Handaband, ekkert samtal
Og þá að Nýju Delí. Á laugardaginn stóðu þeir saman á myndinni frá leiðtogafundi BRICS-ríkjanna, Modi, Xi Jinping og Pútín, og héldust í hendur fyrir ljósmyndarana eins og í Kína í fyrra. Myndin var tekin. Samtalið ekki. Aðstoðarmaður Pútíns, Júrí Úsjakov, hafði sagt fyrir fram að enginn tvíhliða fundur með Xi væri á dagskrá. Á laugardag bætti talsmaður Kremlar, Dmítrí Peskov, því við að leiðtogarnir tveir hefðu heilsast en ekki fengið tækifæri til að ræða saman, en um kvöldið væri annar viðburður. Sá viðburður var kvöldverður Modis. Xi mætti ekki, fór á hótelið að hvíla sig eftir langt ferðalag samkvæmt indverskum fjölmiðlum, og flaug heim á sunnudag. Pútín fékk fundi með Modi, Ramaphosa frá Suður-Afríku, al-Sisi frá Egyptalandi og Anwar Ibrahim frá Malasíu, meðal annarra. Ekki með manninum sem skiptir hann mestu máli.
Þetta væri smámál ef það stæði eitt. Það gerir það ekki. Tveimur vikum fyrr, 31. ágúst, hittust Xi og Pútín í Bishkek. Þar reyndi Pútín enn einu sinni að fá Kína til að samþykkja nýja gasleiðslu, Afl Síberíu 2 (Power of Siberia 2), sem á að koma í stað evrópska markaðarins sem hann tapaði. Hann fór heim tómhentur, rétt eins og frá Peking í maí. Wall Street Journal hefur greint frá því að kínverskir embættismenn hafi beðið rússnesku sendinefndina um að hætta að nefna leiðsluna fyrr en Moskva væri tilbúin að lækka verðið. Samkvæmt fréttum vill Kína gasið nálægt því verði sem rússnesk iðnfyrirtæki greiða heima fyrir. Í Nýju Delí hafði Kreml eftir krónprinsi Abú Dabí að furstadæmin væru reiðubúin að hýsa næstu viðræður, og Peskov sagði að Moskva vonaðist til að þríhliða viðræðurnar hæfust aftur í fyrirsjáanlegri framtíð, en engin dagsetning væri til.
Þetta segir meira um stöðu Pútíns en nokkur ræða. Hann stendur sterkt heima, með stríðið steypt í veggi neðanjarðarlestarinnar. Úti stendur hann í biðröð. Hann þarf Peking miklu meira en Peking þarf hann.
Ísland breytir engu í Kreml. En Ísland er lítið ríki sem lifir á því að reglur haldi, að landamærum sé ekki breytt með valdi og að stærri ríki komist ekki upp með það. Þess vegna kemur okkur við hvernig þetta stríð endar, ekki bara hvenær.
Og glasið er hálffullt. Sendimennirnir fara enn til Moskvu. Furstadæmin bjóða húsnæði. Rússar vilja hermennina sína heim. Leiðin til friðar er til. Hún liggur bara ekki í gegnum vonina um að einn maður skipti um skoðun.
Pútín getur ekki lokið stríðinu, því stríðið heldur honum uppi. Heimurinn getur ekki lokið því fyrir hann. En heimurinn ræður verðinu.
Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.
