Ég var nýlega að ræða við ástvin um hvað það þýddi að hafa átt innihaldsríkt líf. Hann kvaðst þakklátur fyrir að hafa búið á Íslandi og fengið tækifæri til að ferðast og upplifa alls konar hluti sem fólk í fátækari löndum gæti ekki leyft sér. Ég jánkaði því, að sjálfsögðu. Þetta er falleg hugsun.
Í framhaldinu fór ég að velta því fyrir mér hvort þessi hugmynd um innihaldsríkt líf væri kannski rosalega vestræn. Hvort okkur þætti ekki öllum líf okkar frekar innihaldsríkt; við myndum einfaldlega fylla það af því sem væri fyrir framan okkur, hvar sem við værum í heiminum. Svo greip ég í líkingu: „Þetta er eins og með handtösku. Því stærri taska, því meira drasl.“ Svo hlógum við bara og drukkum meira kaffi. Líkingin var léleg og fékk að liggja þar.
Virði innihaldsins verður auðvitað aðeins skilgreint af einni manneskju og það erum við sjálf. Ef við værum komin með skothelda formúlu, til dæmis að peningar og fegurð væru hamingjan, myndi ríkt og fallegt fólk aldrei taka eigið líf og mögulega byggjum við við enn kerfisbundnara kapítalískt kerfi. Bankareikningarnir væru heilsutengdir og „fjárhagsleg heilsa“ miklu bókstaflegra hugtak. En þarfir okkar eru fjölbreyttar og ólíkar. Við þurfum samfélag, völd, sköpun og áhrif til þess að vera hamingjusöm og vægi hvers þáttar er einstaklingsbundið, eins og sleðar á mælaborði. Stillingarnar breytast meira að segja yfir ævina. Ég hugsaði miklu meira um peninga þegar ég var yngri. Núna langar mig bara í fegurð, völd og kannski vöðvamassa.
Við eigum til að skilgreina innihald lífsins fyrir aðra, á algjörlega þversagnakenndan hátt. Eldri kynslóðir skilgreina virðið fyrir yngri kynslóðir og þær yngri fyrir kynslóðirnar sem eru eldri. Við erum með menntakerfi, íslenska náttúru, hvali, atvinnumarkað, tónlistarsenu, húsnæðismarkað og Evrópusambandsaðild. Allt er þetta einhvers virði og við erum innbyrðis rosalega ósammála um hvert það virði er, bæði þvert á kynslóðir og meðal fólks sem aðeins örfáir dagar skilja að í aldri. Stundum er þetta sannfæring og stundum bara dagamunur og eitthvað í nösunum á okkur.
Nýjasta þjóðarfýlan snýst auðvitað um PISA-könnunina. Íslensk börn þykja ekki standa sig nógu vel; það eru að minnsta kosti skilaboðin sem fullorðna fólkið hamrar á þessa dagana. Börnin heyra varla annað úr fjölmiðlum en að þau hafi, sem kynslóð, valdið eldri kynslóðum vonbrigðum. Það sem fyllir þeirra líf er dæmt innihaldslaust: færnin á samfélagsmiðlum, stafræna innsæið, hraðinn og hæfileikinn til að lesa í myndmál og ótal upplýsingastrauma í einu. Það sem telst innihaldsríkt er mælanlegt samkvæmt eldri mælistikum. Það er lesskilningur, stærðfræði og náttúruvísindi, vandlega flokkað í skúffur þessa alþjóðlega skjalaskáps. Á sama tíma eru amma og afi og mamma og pabbi alveg jafn sósuð í snjalltækjunum.
Ég efast um að flest þeirra barna sem mælast illa í PISA komi frá einhverjum andans menningarheimilum þar sem rússnesk skáld eru lesin í húslestri á kvöldin. Það er bjánaleg hræsni í umræðunni, sem tekur ekkert tillit til þess að við búum í gerbreyttu samfélagi. Krakkarnir læra það sem fyrir þeim er haft og undirbúa sig fyrir samfélagið sem bíður þeirra, ekki samfélagið eins og það var fyrir 30 árum.
Það er hægt að sækja lengsta prik í heimi og nota það til að lemja heila kynslóð fyrir að skorta færni sem reynir sífellt minna á. En kannski mætti líka líta til þeirrar færni sem börnin eru að þróa á sama tíma og enginn virðist hafa áhuga á að mæla, hvað þá hrósa þeim fyrir. Kannski er líf þeirra innihaldslaust. Kannski erum við ekki að koma auga á innihaldið. Kannski finnst okkur innihaldið einskis virði.
