Ég er svo heppin að hafa allist upp að miklu leyti hjá ömmum mínum tveimur. Önnur fædd 1907 og hin 1941. Það hefur gefið mér mikilvægt veganesti og skilning á þeirri veröld sem var. Hvaðan þær komu og þann heim sem þær þekktu.
Ég hef hlustað á sögur af lífi sem mér finnst stundum næstum óraunverulegt. Og kannski er það þess vegna sem ég tek því alvarlega að skilja söguna. Að skilja baráttuna sem kynslóðirnar á undan okkar háðu. Að skilja hvað þær tóku sem sjálfsögðum hlut og hvað þær þurftu að berjast fyrir. Taka engu sem gefnu.
Fortíðin endurtekin
Heimspekingurinn George Santayana er frægur fyrir að hafa sagt „þeir sem geta ekki munað fortíðina eru dæmdir til að endurtaka hana.“
Og núna er ég svolítið áhyggjufull að við séum að gera nákvæmlega það. Því að kynslóðirnar sem byggðu upp heiminn eftir tvær heimsstyrjaldir eru að hverfa frá. Kynslóðirnar sem muna hvernig sársaukinn var. Hver fórnarkostnaðurinn var. Kynslóðirnar sem byggðu upp alþjóðakerfin og leikreglurnar sem við tökum öll sem gefnar í dag.
Hver einasta ákvörðun á þessum tíma var hugrökk og framsýn.
Að binda þjóðir saman með sameiginlega hagsmuni um frið og velsæld var líklega eitt stærsta framlag þessarar kynslóðar.
Og þá hlýt ég að spyrja, erum við að sofna á verðinum og að gleyma sögunni? Berum við nógu mikla virðingu fyrir þessu framlagi? Er sagan ekki nægilega mikið í taugakerfinu hjá okkur? Er ekki ágætt að staldra aðeins við núna þegar heimurinn er á dálítið á hvolfi. Þegar markvisst er verið að grafa undan þeim stofnunum og kerfum sem voru byggð upp á sínum tíma?
Í síðustu viku vann AfD sigur í fylkiskosningum í Saxlandi-Anhalt í Þýskalandi. Flokkurinn fékk 43,8% atkvæða og varð fyrir vikið stærsti flokkurinn þar. Það er ákveðin kaldhæðni í því að uppgangurinn eigi sér stað á þessu landsvæði. En þetta er sama svæðið og nasistar mynduðu fyrst stjórn 1932 þegar þeir unnu þar sigur með um 40% atkvæða
Auðvitað er sagan ekki endilega að endurtaka sig. Tíminn er annar, samfélagið annað En mér finnst samt ómögulegt að horfa fram hjá táknrænni þýðingu þessa. Sérstaklega þegar við erum að tala um pólitíska hreyfingu sem sækir í þjóðernishyggju og hefur gert upp viðhorf til þýskrar fortíðar að hluta af sinni pólitísku baráttu.
Þetta er einmitt ástæðan fyrir því að við verðum að muna. Ekki til þess að stimpla þá sem kjósa AfD sem nasista. Heldur til þess að skilja hvers vegna við eigum að taka ákveðin merki alvarlega. Því þetta er viðvörun til okkar allra.
Leggjum við hlustir
Við verðum að leggja við hlustir og skilja og skynja betur hvað það er sem liggur að baki þessum sigri. Hvað er það sem fólk er að bregðast við? Hvaða ótti, óánægja eða vantraust liggur þarna undir? Við verðum að hlusta. En það þýðir ekki að við eigum að gefa eftir af okkar grunngildum.
Munum hvers vegna Evrópa ákvað að fara aðra leið eftir seinni heimsstyrjöldina. Evrópusamstarfið varð ekki til vegna þess að stjórnmálamenn þess tíma höfðu sérstakan áhuga á að byggja upp flóknar stofnanir, reglugerðir og sameiginlega markaði. Það varð til vegna þess að þeir vissu hvert hitt leiðir. Með óeiningu og ófrið.
Þeir höfðu séð hvað gerist þegar þjóðir standa hver gegn annarri. Þegar tortryggni og ótti fengu að stjórna. Þegar nágrannar urðu óvinir. Þegar „við“ og „þið“ varð allsráðandi. Þess vegna var ákveðið að binda þjóðir saman. Landamæri urðu smám saman opnari og sameiginlegar reglur urðu til.
Hugmyndin var í grunninn einföld. Ef þjóðir eru háðar hver annarri, eiga sameiginlega hagsmuni og leysa ágreining sinn við sameiginlegt borð verða minni líkur á því að þær leysi hann á vígvellinum. Þetta fyrirkomulag er ekki gallalaust. En það hefur virkað.
Það hefur skilað Evrópu lengsta samfellda friðartímabil sem álfan hefur þekkt. Og þetta datt ekki allt bara af himnum ofan.
Friður er ekki náttúrulögmál. Lýðræði er ekki sjálfsagt. Frelsið ekki heldur.
Þetta eru afleiðingar ákvarðana sem fólk tók. Og þær ákvarðanir þarf að taka aftur og aftur af hverri kynslóð. Kannski er það einmitt það sem við erum að gleyma.
Við erfðum niðurstöðuna
Við höfum aldrei upplifað stríðshrjáða Evrópu. Við höfum ekki þurft að byggja upp frið úr rústum. Við höfum ekki þurft að ákveða hvernig ætti að tryggja að hörmungarnar endurtækju sig ekki.
Við einfaldlega erfðum niðurstöðu fyrri kynslóða. Og nú er hætta á að við gleymum því að hún var ekki sjálfgefin.
Þess vegna hugsa ég um ömmur mínar. Önnur fædd 1907 og hin 1941. Þær sáu stríð, skort og breytingar. Þær sáu líka framfarirnar sem komu í kjölfarið.
Þær kenndu mér, án þess að ég gerði mér endilega grein fyrir því fyrr en nú að virða söguna. Skilja samhengið.
Kannski er það mikilvægasta veganestið sem við getum gefið næstu kynslóð. Ekki telja henni trú um að heimurinn verði alltaf eins. Heldur að kenna henni að verja það sem er virði að verja.
Við þurfum ekki að vera hrædd við söguna. Við eigum að vera auðmjúk gagnvart henni. Hún segir okkur kannski ekki nákvæmlega hvað við eigum að gera. En þar eru samt sterkar vísbendingarn um það hvað getur gerst þegar við gleymum af hverju hlutirnir voru byggðir upp til að byrja með.
Það er skylda okkar að skila ekki heiminum í verra ástandi en í því sem við tókum við honum. Því við erfðum friðinn, við erfðum frelsið og lýðræðið.
Nú er komið að okkur að passa upp á það.
