Ríkisstjórn Bandaríkjanna hefur birt kort þar sem Ísland er með táknrænum hætti skilgreint sem hluti af yfirráðasvæði hennar á sama veg og einstök fylki Bandaríkjanna. Þar eru líka Kanada og Grænland ásamt ríkjum Mið-Ameríku og Karíbahafsins.
Sú afstaða gagnvart Íslandi sem þarna birtist hefur legið í loftinu í nokkurn tíma og er augljóslega fyrir löngu skipulögð. Hún kom því ekki á óvart. Aftur á móti er snúið að komast hjá því að líta svo á að þessi atburður marki vatnaskil í samskiptum þjóðanna.
Þetta voru fyrstu formlegu skilaboð ríkisstjórnar Bandaríkjanna til Íslands eftir þjóðaratkvæðið fyrir utan heillaóskir MAGA-hreyfingarinnar. Þau kom umsvifalaust að því loknu.
Stóra spurningin er: Hvað er svo í vændum þegar lengra líður frá? Það er eitthvað, sem ríkisstjórn og þjóðaröryggisráð þurfa að meta og ræða við þjóðina. Það væri ábyrgðarleysi að ganga út frá því sem gefnu að málið væri búið. Meiri líkur eru á að þetta hafi verið fyrsta skref.
Ný táknmynd um inntak samstarfsins
Listaverkið „Samstarf“ eftir Pétur Bjarnason stendur við Sæbraut gegnt Höfða. Það var gjöf sendiherrahjónanna Charles Cobb og Sue Cobb til Íslendinga í tilefni 50 ára stjórnmálasambands Íslands og Bandaríkjanna. Listaverkið lýsir samstarfi tveggja jafn rétthárra ríkja á táknrænan hátt.
Ríkisstjórn Bandaríkjanna hefur nú birt íslensku þjóðinni og umheiminum nýja táknmynd, sem endurspeglar mat hennar á inntaki samstarfsins í dag. Ímynd samskipta tveggja þjóða er varla unnt að breyta með jafn afgerandi hætti.
Utanríkisráðherra kallaði sendiherra Bandaríkjanna tafarlaust á fund sinn og lýsti þeirri skoðun ríkisstjórnar Íslands að þessi nýja táknmynd væri í hæsta máta óviðeigandi. Það var rétt en um leið hógvær athugasemd.
Forsætisráðherra lýsti svo hinni nýju táknmynd sem móðgun við sjálfstæða og fullvalda þjóð.
Fullkomið traust á þeim sem ekki er mark takandi á
Talsmönnum Sjálfstæðisflokksins finnst á hinn bóginn að ríkisstjórnin og fjöldi óbreyttra borgara, sem ekki sættir sig við framkomu af þessu tagi, geri úlfalda úr mýflugu. Einn þeirra komst svo að orði að viðbrögðin lýstu: „Hinni endanlegu geðshræringu yfir því að hafa tapað þjóðaratkvæðinu.“
En þversögnin birtist í hinu að um leið segja þeir að forseti Bandaríkjanna sé ólíkindatól sem ekki sé mark á takandi, nema stundum, og því eigi ríkisstjórn Íslands að liggja lágt þegar atburðir af þessu tagi gerast.
Svo er brýnt fyrir þjóðinni að treysta eins og staf á bók því sem sett var á blað um miðja síðustu öld í varnarsamningnum og hafna hvers kyns samstarfi við aðrar þjóðir um viðskipti og varnir gegn nútíma hættum.
Með öðrum orðum: Við eigum að hafa fullt og ótakmarkað traust á þeim sem ekki er mark takandi á.
Kannski skýrir þessi nýja utanríkispólitíska hugsun undir nýrri forystu í Sjálfstæðisflokknum hvers vegna fyrrverandi utanríkisráðherra kaus að yfirgefa þingflokkinn og ganga í þjónustu núverandi utanríkisráðherra.
Veruleiki sem ekki var kosinn í burtu
Í þessu samhengi er mikilvægt að gera greinarmun á formlegu fullveldi og pólitísku sjálfstæði. Á Sovéttímanum höfðu ríkin austan járntjaldsins formlegt fullveldi. Þau áttu til að mynda aðild að Sameinuðu þjóðunum.
Þessi ríki misstu hins vegar pólitískt sjálfstæði sitt. Þau voru það sem kallað er leppríki. En Ísland gerðist virkur þátttakandi í vestrænni efnahags- og varnarsamvinnu vegna sameiginlegra gilda um frelsi og virðingu fyrir fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti ríkja.
Í Silfrinu a mánudagskvöld sagði talsmaður Sjálfstæðisflokksins að það hefði verið ögrun við Bandaríkin að samþykkja fulla aðild að Evrópusambandinu. Öll önnur bandalagsríki okkar í Evrópu hafa tekið slíkar ákvarðanir án þess að á það hafi verið litið sem ögrun við Bandaríkin. Segja má að fram til þessa hafi það gagnstæða fremur legið til grundvallar þeim ákvörðunum.
Nýja táknmynd ríkisstjórnar Bandaríkjanna þarf ekki að lýsa áformum um að afnema formlegt fullveldi Íslands þótt það sé stefnan gagnvart grannríkjum okkar, Kanada og Grænlandi. Aftur á móti getur enginn velkst í vafa um að nýja táknmyndin sýnir land, sem ekki hefur pólitískt sjálfstæði í augum hennar.
Það er þessi veruleiki, sem blasir við Íslendingum. Hann var ekki kosinn í burtu.
Láta eins og þeir hafi tapað
Viðbrögðin við þeirri ákvörðun Bandaríkjastjórnar að birta þetta kort með Ísland í fánalitum Bandaríkjanna benda ótvírætt til þess að þeir sem unnu þjóðaratkvæðagreiðsluna telja sigurinn ekki fullnægjandi einmitt af því að þessi táknmynd um breytta heimsmynd gufaði ekki upp með úrslitunum.
Þeir eru því áfram í kosningabaráttu að berjast fyrir því að þjóðin viðurkenni að hún hafi í reynd verið að samþykkja þessa sérstöku afstöðu Sjálfstæðisflokksins til Bandaríkjanna, sem sannarlega var ekki spurt um á kjörseðlinum.
Engu er líkara en þeir líti svo á að það sé í andstöðu við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar að ríkisstjórn Íslands geri þá kurteislegu athugasemd við ríkisstjórn Bandaríkjanna að háttsemi hennar sé óviðeigandi og móðgandi.
Ofsóknir gegn fræðimönnum sem sögðu já
Annað alvarlegt dæmi um að sigurvegararnir í þjóðaratkvæðinu bregðist við eins og þeir hafi tapað eru þær ógnvænlegu ofsóknir, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur hafið gegn fræðimönnum, sem töldu sig frjálsa til þess að hafa aðra heimssýn .
Í kosningabaráttunni var engum lyft jafn hátt og nýsköpunar frumkvöðli, sem fékk styrk frá Evrópusambandinu til að breyta merkilegri hugmynd í verðmætan veruleika og sagði nei hærra en flestir aðrir með fullum rétti.
Eftir kosningar eru aftur á móti hafnar ofsóknir gegn fræðimönnum, sem fengið höfðu styrk frá Evrópusambandinu af því að þeir skipuðu sér í raðir þeirra sem sögðu já. Þetta eru sams konar ofsóknir og núverandi ríkistjórn Bandaríkjanna hóf gegn sjálfstæðum Háskólum þar í landi. Forskriftin er skýr.
Sjálfstæðisflokknum finnst einfaldlega að ríkisstjórnin hafi ekki viðurkennt ósigur sinn fyrr en búið er að þagga niður í fræðimönnum, sem voru á annarri skoðun en meirihlutinn. Þessi afstaða snýst ekki um heiður þessara fræðimanna. Þeir þurfa ekki að verja hann. Hún snýst um frelsi fyrir alla Íslendinga en ekki bara suma.
Þjóðaröryggisráð á að fjalla um nýja stöðu
Stjórnvöld kunna að búa yfir meiri upplýsingum um afstöðu Bandaríkjanna til Íslands umfram það sem við hin sjáum og nú hefur opinberlega komið fram með nýju korti Bandaríkjastjórnar af Íslandi í bandarískum fánalitum.
Þannig var á sínum tíma sagt frá því í fréttum að nýkjörinn forseti Bandaríkjanna hefði átti samtal við fyrrverandi forsætisráðherra skömmu áður en hann lét af embætti. Fréttir hafa einnig greint frá formlegum fundum og óformlegum samtölum forsætisráðherra og utanríkisráðherra.
Loks hafa Samtök iðnaðarins upplýst að þau hafi átt samtöl við bandaríska embættismenn og forystumenn í bandarísku atvinnulífi. Á þeim samtölum byggja samtökin kröfu sína um að blanda saman orkuafhendingu og tollasamningum. Það er í raun hún sem vekur grunsemdir um að meira geti hangið á spýtunni en bara tollasamningar.
Spurningin er: Hefur eitthvað komið fram í þessum samskiptum sem snertir spurninguna um fullveldi Íslands eins og til að mynda sjálfstæði í orkumálum eða eitthvað sem tengja má við birtinguna á nýja kortinu?
Í ljósi alls þessa væri eðlilegt að forsætisráðherra boðaði til fundar í þjóðaröryggisráði til að ræða þessa nýju stöðu. Reynslan sýnir að nýja táknmyndin er bara fyrsta vers. Augljóst er því að undirbúa þarf framhaldið vel.
Þjóðin á rétt á frekari upplýsingum ef þær eru til
Jafnframt væri rétt að birta allar helstu upplýsingar um breytta afstöðu Bandaríkjanna til Íslands, sem lúta kunna að grundvallaratriðum í samskiptum tveggja sjálfstæðra og jafn rétthárra ríkja.
Þjóðin á réttmætt kall til að sjá heildstæða mynd af þessum samskiptum í hart nær tvö ár til að meta hvort hér hafa orðið vatnaskil í samskiptum tveggja þjóða eða hvort þeir sem töpuðu eru bara „í hinni endanlegu geðshræringu.“
Ríkisstjórn Kanada upplýsti til að mynda um þau grundvallaratriði, sem viðræður hennar við Bandaríkjastjórn steyttu á, til dæmis kröfu sem túlka mátti sem ögrun við sjálfsákvörðunarrétt og fullveldi, þótt trúnaður ríkti um ýmis tæknileg atriði.
