Í fyrsta sinn í meira en tvo áratugi eru einræðisríki í heiminum fleiri en lýðræðisríki: 92 á móti 87 samkvæmt nýjustu skýrslu V-Dem stofnunarinnar við Gautaborgarháskóla, sem heldur úti stærsta gagnagrunni heims um stjórnarfar. Um 74 prósent mannkyns, tæpir sex milljarðar manna, búa nú undir einhverju formi einræðis. Ég birti í vikunni fræðigrein á ensku á Substack um hvernig þetta gerðist, og niðurstaðan er óþægileg: þetta er ekki röð af óheppni heldur lokuð hringrás þar sem fjögur tannhjól knýja hvert annað áfram.
Fyrsta tannhjólið: dómstóllinn sem dæmir ekki
Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna á að vera neyðarhemill heimsins. Hann er ryðgaður fastur. Árið 2024 var metár í neitunarvaldi: sjö ályktanir felldar, fleiri en nokkurt ár síðan 1986. Og glufan í kerfinu sást berum augum í febrúar 2022, þegar Rússland sat sjálft við borðið og felldi ályktun um eigin innrás í Úkraínu. Sakborningurinn situr í dómarasætinu og enginn getur vikið honum þaðan. Eina umbótin sem hefur náðst í gegn er frá sama ári: nú þarf hvert ríki sem beitir neitunarvaldi að mæta fyrir Allsherjarþingið innan tíu daga og útskýra sig. Það breytir ekki niðurstöðunni, en það rýfur þögnina.
Annað tannhjólið: uppskriftin að einræði
Refsileysið á efsta þrepinu smitar niður. V-Dem lýsir uppskrift sem er nánast alltaf eins: fyrst er ráðist á fjölmiðla og háskóla, svo er alið á skautun og upplýsingaóreiðu, og þegar jarðvegurinn er tilbúinn er ráðist á kosningakerfið og dómstólana. Tjáningarfrelsi versnaði í 44 ríkjum í fyrra, metfjöldi í aldarfjórðung. Og þróunin er ekki bundin við fjarlæg lönd: að mati V-Dem hafa Bandaríkin í fyrsta sinn í rúma hálfa öld misst stöðu sína sem frjálslynt lýðræðisríki.
Þriðja tannhjólið: peningarnir okkar megin
Einræðisherrarnir geyma ekki þýfið heima hjá sér. Þeir treysta ekki eigin dómstólum, svo auðurinn er hvítþveginn í vestrænum bönkum, fasteignum og aflandsfélögum. Panamaskjölin sýndu þetta svart á hvítu: sellóleikari, æskuvinur Pútíns, reyndist eiga félög sem færðu að minnsta kosti tvo milljarða Bandaríkjadala, og fékk meðal annars 200 milljóna dollara lánsheimild framselda fyrir einn dollara. Þjófræðið lifir á aðgangi að okkar eigin fjármálakerfi. Þess vegna eru beittustu vopnin gegn því vestræn: markvissar refsiaðgerðir og opinberar skrár um raunverulegt eignarhald félaga.
Fjórða tannhjólið: vélin í hendi kúgarans
Illa fengni auðurinn rennur svo í nýjustu verkfærin. Gervigreindin gerir einræðisríkjum kleift að vakta, ritskoða og ofsækja í umfangi sem hefði áður krafist heils herafla: andlitsgreining á hverju götuhorni, reiknirit sem þagga niður í andófi í rauntíma, og áróðursvélar sem yfirfylla netið svo sannleikurinn drukkni. Þessi tækni er þegar útflutningsvara og hafði árið 2019 ratað til 63 landa samkvæmt talningu Carnegie stofnunarinnar.
En hér þarf að segja söguna alla, því sama tæknin er orðin eitt beittasta vopn lýðræðisins. Gervihnettir og sjálfvirk greining skrásetja grimmdarverk í rauntíma og sönnunargögnin rata fyrir alþjóðlega dómstóla. Opnar rannsóknaraðferðir afhjúpa djúpfalsanir og rekja þýfið yfir landamæri. Og til eru byggingarvarnir sem ekki verða gerðar upptækar: kerfi sem eyða öllum gögnum um leið og þau hafa svarað (Zero Data Retention), og opin líkön sem keyra á eigin vélum svo gögnin fara aldrei úr húsi. Tæknin tekur ekki afstöðu. Hún margfaldar þann sem heldur um taumana.
Sætið við borðið
Fyrir litla þjóð, sem á allt sitt undir því að reglur ráði fremur en afl, er lærdómurinn skýr. Reglurnar um gervigreind berast okkur hvort sem er, í gegnum markaði, staðla og tækni. Spurningin er ekki hvort við búum við þær, heldur hvort við sitjum við borðið þar sem þær eru skrifaðar, og hvort við byggjum okkar eigin stafrænu innviði þannig að þeir verji borgarann en vakti hann ekki.
Hringrásin er lokuð, en hún er ekki órjúfanleg. Hún rofnar þar sem þögnin er rofin í Allsherjarþinginu, þar sem þýfið kemst ekki lengur í hvítþvott, og þar sem tæknin er beisluð almenningi í hag. Spurningin um beislið er þess vegna ekki tæknispurning. Hún er spurningin um hvernig heimi við viljum búa í.
Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.
