Sigvaldi Einarsson skrifar: Veturinn gæti orðið hræðilegur fyrir mannkynið

Það væri varasamt að ganga út frá því að Úkraína sé að vinna stríðið. Fjórði stríðsveturinn er að ganga í garð og margt bendir til þess að hann gæti orðið sá þyngsti til þessa fyrir óbreytta borgara. Samkvæmt skýrslu mannréttindaskrifstofu SÞ frá því í sumar hefur mannfall meðal almennings aukist samhliða kerfisbundnum árásum á orkumannvirki. Haldi sú þróun áfram gætu milljónir manna hugsanlega staðið frammi fyrir vetri án hita, rafmagns og rennandi vatns í frosthörkum. Þetta er ekki spádómur. Þetta er áhætta sem skjalfestar staðreyndir gefa fullt tilefni til að taka alvarlega — núna, ekki í febrúar.

Í því ljósi tel ég að lofthelgislokun NATO yfir Úkraínu innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra hennar verði að vera til alvarlegrar skoðunar. Hún gæti verið ein af fáum leiðum sem eftir standa til að verja orkukerfi og borgir gegn eldflaugum og langdrægum drónum — einmitt því sem veturinn gæti ráðist af. Slík ákvörðun kynni jafnframt að auka þrýsting á Kína, sem NATO metur að skipti sköpum fyrir rússneskan varnariðnað. Hugsanlega er Peking sá aðili sem helst hefði burði til að hafa áhrif á Pútín. En ég geng ekki lengra en efni standa til. NATO metur sjálft að lofthelgislokun feli í sér verulega hættu á beinum átökum við Rússland, og hún myndi litlu breyta um skammdrægu drónana við víglínuna. Þess vegna segi ég ekki að hún sé eina leiðin eða óumflýjanleg. Ég segi að hún eigi heima á borðinu, rædd upphátt og með opin augu fyrir áhættunni — ekki afskrifuð í þögn á meðan klukkan tifar í átt að vetri.

Sýn Eric Schmidt: Þegar gervigreind er gefinn laus taumurinn

Eric Schmidt, fyrrverandi forstjóri Google og lykilmaður í þróun drónatækni fyrir Úkraínu, hefur lýst því hvernig vígvöllurinn er að ganga í gegnum mestu umbrot í hernaðarsögunni. Hefðbundinn vélvæddur hernaður er að lúta í lægra haldi fyrir nýjum veruleika: tímabili nákvæmnismassa (Precision Mass), þar sem tugþúsundir ódýrra, sjálfstýrðra dróna gætu ráðið úrslitum frekar en fáir og dýrir skriðdrekar eða flugvélar.

Hættulegasti þátturinn í þessari þróun gæti verið afnám mannlegrar stjórnunar. Schmidt varar sérstaklega við hinni banvænu ósamhverfu aðhalds (asymmetry of restraint):

Afnám mennskrar ákvarðanatöku: Ef lýðræðisríki halda í þá siðferðilegu kvöð að mennskur stjórnandi verði alltaf að staðfesta skotmark (Human-in-the-loop), en harðstjórnarríki gefa gervigreindinni lausan tauminn til að greina, elta og granda skotmörkum sjálfvirkt (Human-out-of-the-loop), gæti skapast afgerandi hraðaforskot.
Leifturhraði vélarinnar: Gervigreindarkerfi tekur ákvörðun á sekúndubroti. Á vígvelli þar sem þúsundir sjálfvirkra dróna herja samtímis er hætt við að mennskur hugsunartími verði talinn veikleiki sem andstæðingurinn nýtir miskunnarlaust.
Þvinguð sjálfvirkni vegna rafbylgjuhernaðar: Rafbylgjutruflanir rjúfa stöðugt fjarskiptasambönd við fjarstýrendur. Til að vopnin nái skotmarki hefur tölvusjón á jaðrinum (edge AI) verið komið fyrir á drónunum sjálfum. Vélin tekur þá sjálfstætt við stýringunni á banvænu lokametrunum.
Hættan á stjórnlausu kapphlaupi: Schmidt leggur áherslu á að ógnin sé ekki sú að vélarnar öðlist meðvitund, heldur að blindir algóriþmar vinni nákvæmlega eins og þeir voru forritaðir — framkvæmi manndráp á margföldum mannhraða, án samvisku, efa eða hiks.

Staðreyndirnar að baki stöðunni

Kerfisbundnar drónaárásir á óbreytta borgara: Í Kherson hafa rússneskir drónar markvisst ráðist á óbreytta borgara við hversdagslegar athafnir og á sjúkrabíla sem komu fólki til bjargar. Í maí 2025 komst óháð rannsóknarnefnd SÞ að þeirri niðurstöðu að þessar árásir fælu í sér morð sem glæpi gegn mannúð og væru hluti af samræmdri ríkisstefnu.
Stóraukið mannfall af völdum dróna: Samkvæmt mannréttindaskrifstofu SÞ (OHCHR) drápu skammdrægir drónar 580 óbreytta borgara og særðu 3.295 við víglínuna árið 2025. Þetta er 121 prósent aukning á samanlögðu mannfalli frá árinu áður.
Árásir á orkumannvirki og veturinn fram undan: Í skýrslu SÞ frá júní 2026 er skjalfest aukning á mannfalli almennings samhliða kerfisbundnum árásum á orkumannvirki. Verði veturinn 2026 til 2027 í takt við þá þróun gæti hann reynst óbreyttum borgurum hræðilegur.
Bein vopnaaðstoð frá Norður-Kóreu: Í skýrslu fjölþjóðlega eftirlitshópsins MSMT frá maí 2025 er skjalfest sending milljóna stórskotaliðsskota frá Norður-Kóreu til Rússlands, auk þess sem Rússar miðla hernaðarlegum prófunargögnum til baka sem bæta stýringu norðurkóreskra eldflauga.
Kínversk þátttaka í vopnaframleiðslu: Bandaríska fjármálaráðuneytið beitti í október 2024 viðurlögum vegna framleiðslu á Garpiya-árásardrónum, sem ráðuneytið staðfesti að væru þróaðir með kínverskri sérþekkingu og framleiddir í Kína í samstarfi við rússnesk varnarfyrirtæki. NATO hefur jafnframt lýst því yfir að stuðningur Kína við rússneskan varnariðnað skipti sköpum fyrir stríðsreksturinn.
Eftirlit SÞ lamað með neitunarvaldi: Hinn 28. mars 2024 beitti Rússland neitunarvaldi í Öryggisráði SÞ gegn áframhaldi sérfræðinganefndar sem fylgdist með brotum á viðurlögum gegn Norður-Kóreu, á meðan Kína sat hjá.
Aðgreining sjálfvirkni og lokastýringar: Alþjóðaráð Rauða krossins (ICRC) áréttar að sjálfvirk lokastýring dróna að fyrir fram völdu skotmarki sé ekki það sama og að vélin velji skotmarkið sjálf. Notkun ljósleiðarastýrðra dróna sýnir að hægt er að verjast rafrænum truflunum án þess að taka manninn úr ákvarðanakeðjunni.
36. grein Genfarsáttmálans bindur Rússland: Krafa um lögmætisrýni á nýjum vopnum (36. grein I. viðbótarbókunar) hvílir á öllum aðildarríkjum, þar á meðal Rússlandi, sem staðfesti bókunina árið 1989 og fær enga undanþágu vegna stjórnarhátta sinna.
Krafan um rannsókn á brotum beggja aðila: Samkvæmt skýrslum SÞ hafa kerfisbundnar pyndingar í rússneskri vörslu verið ítarlega skráðar, en einnig hefur verið skjalfest ill meðferð á rússneskum stríðsföngum við handtöku og flutning í úkraínskri vörslu. Stuðningur við réttarríkið krefst þess að öll brot séu rannsökuð.
Evrópskt samstarf um varnartækni: Framkvæmdastjórn ESB undirritaði í apríl 2026 samning um 35 milljónir evra til Varnarmálastofnunar Evrópu vegna BraveTech EU samstarfsins við úkraínska tækniklasann Brave1, til að hraða framleiðslu á prófuðum drónavörnum.
Alþjóðlegt ákall um bann við sjálfvirkum manndrápum: Hinn 25. ágúst 2026 endurnýjuðu framkvæmdastjóri SÞ og forseti Alþjóðaráðs Rauða krossins formlegt ákall um bindandi alþjóðareglur sem banni sjálfvirk vopnakerfi sem beina sjálfstæðri miðun og árásum að fólki.