Á dögunum átti ég leið í verslun nokkra til að kaupa nýja íslenska fánaveifu þar eð sú gamla var orðin trosnuð og orðið mál að taka sjálfan þjóðfánann niður sem fengið hafði að blakta allt sumarið í samræmi við hin nýju lög, mér og nágrönnum mínum til yndisauka. Í versluninni tók á móti mér afgreiðslumaður sem spurði: „How can I help you?“ Ég kvaðst aðeins vilja tala íslensku en hann ítrekaði spurninguna á ensku. Ég endurtók svar mitt kurteislega en hann byrsti sig þá og áréttaði að hann að hann vildi aðeins aðstoða mig á ensku. Þar sem þetta var nokkuð stór verslun fannst ágætur starfsmaður sem talaði íslensku og gat sinnt erindi mínu.
Heimkominn hengdi ég upp fánaveifuna en þar sem ég var á leiðinni inn með fánann sem verið hafði við hún sumarlangt mætti ég Agli Helgasyni, fjölmiðlamanninum góðkunna, sem ók þar hjá fyrir tilviljun. Hann skrúfaði niður rúðuna og tjáði mér að sér fyndist það einkenni vondra samfélaga að flagga mikið — menn ættu bara helst ekkert að flagga. Ég nefndi þegar í stað að Danir flögguðu mest allra þjóða sem ég þekkti til og líkt og fleiri er ég heillaður af dönsku þjóðfélagi sem er til fyrirmyndar um margt.
Misskilið umburðarlyndi
Ekki varð þetta samtal okkar Egils lengra í það sinni en úr því að ég minntist á Danmörku þá las ég í gær grein Louise Witt, blaðamanns á Berlingske, sem fjallaði um það sama og ég gat um hér í upphafi: þegar afgreiðslufólk talar ekki þjóðtunguna. Witt kveðst aðhyllast sama viðhorf og undirritaður: hún taki ekki gilt þegar afgreiðslumenn og þjónar á veitingahúsum segi við hana: „I don´t speak Danish“. Þá svari hún ætíð á dönsku og veiti engan afslátt þar af.
Witt kveðst undrast samlanda sína; hvernig það hefði eiginlega getað gerst að þeir létu enskuna hellast yfir sig með þeim hætti sem nú væri raunin. Og það væri þversögn í því fólgin að Danir styddu við tungumál og menningarlega sjálfsmynd innflytjenda — byðu þeim meira að segja upp á ókeypis kennslu í þeirra tungumálum — en skeyttu mun minna um eigið móðurmál í daglegu lífi.
Danska málnefndin (d. Dansk Sprognævn) hefur undanfarið reynt að stemma stigu við ýmsum enskuslettum í dönsku máli, til dæmis „sale“, „random“ og „onboarding“. Witt segir það virðingarvert en landsmenn verði sjálfir að hætta að svara á ensku og gera kröfu um að öll samskipti fari fram á dönsku. Slíkt geti krafist þolinmæði, líkt og hún lýsir í greininni, þegar hún bað erlendan þjón um stjerneskud. Hægt og rólega og með bros á vör hefði það á endanum gengið. Sjálfsagt hafi nálægir gestir staðarins hugsað með sér að hún væri „uudannet tumpe“ eða „Boomer-agtig“ (svo notuð sé enn ein enskuslettan sem nú ríður röftum og færi líklega betur á að kalla „Bedstemor-agtig“). En það trufli hana ekkert hvað öðrum kunni að finnast. Landsmenn þurfi að sýna í verki að danskan skipti máli ella fái innflytjendur það á tilfinninguna að það hafi ekkert upp á sig að læra hana. Þetta endar þá með því að tjáskipti verða meira og minna öll á einhverri vanefnaensku, enda eiga fæstir innflytjendur í Danmörku ensku að móðurmáli og sama gildir hér á landi.
Hin andlega auðlegð
Ég legg til að við gerum það öll að reglu hvar sem við komum í verslanir, á veitingahús eða sækjum þjónustu að krefjast þess að tjáskiptin fari fram á íslensku. Og kunni viðmælandinn ekki mikið fyrir sér í málinu er hægt að tala rólega og með bros á vör. Það má gjarnan sýna þeim umburðarlyndi sem er að læra tungumálið — en halda sig samt eingöngu við íslenskuna. Í reynd er annað líka ógerlegt. Til að mynda eru að jafnaði á boðstólum nokkur þúsund vörutegundir í matvöruverslunum og starfsfólk af ýmsu þjóðerni. Ég tel mig alveg þokkalegan í ensku en ekki gæti ég nefnt enskt heiti á sérhverju því sem þar er að finna. Ekki er um annað að ræða en að allir sem hér lifa og starfa leggi sig fram um að tala íslensku alltaf og alls staðar.
Og svo væri rétt að draga íslenska fánann oftar að húni, táknmynd lands, þjóðar og tungu sem er „þrenning sönn og ein“ eins og Snorri Hjartarson orti. Allur veraldlegur auður er einskis virði glatist hinn andlegi. Það má gjarnan muna alla daga.
