Í síðustu grein minni, um hnignun alþjóðakerfisins, notaði ég tvö orð sem lesendur báðu mig að skýra betur. Þau eru skyld en ekki eins.
Þjófræði er ríki sem er rekið eins og glæpafélag. Dómstólarnir eru keyptir, kosningarnar eru leikrit og valdhafinn stelur í skjóli laganna. Rússland Pútíns er þjófræði.
Auðræði er nýyrði yfir gamalt fyrirbæri. Það er þegar þeir sem eiga mest fá að ráða mestu, ekki með atkvæðum heldur með peningum. Þeir kaupa fjölmiðilinn, borga auglýsingarnar, fjármagna baráttuna og ráða sér lögfræðinga til að finna glufurnar. Enginn stelur neinu. Allt er löglegt. Umræðan er bara keypt.
Lesandi spurði hvort þetta væri til hér. Svarið er í tveimur hlutum.
Þjófræði er ekki til á Íslandi. Dómstólarnir eru sjálfstæðir, kosningarnar eru heiðarlegar, blaðamenn ganga lausir og enginn stelur ríkinu. Þetta skulum við segja upphátt, því það er alls ekki sjálfsagt í heiminum árið 2026.
Auðræðið er önnur saga, og hana má segja með staðreyndum sem liggja fyrir.
Auðlindin
Samkvæmt rannsókn evrópska blaðamannanetsins Follow the Money ráða um tuttugu og fimm fyrirtæki yfir þremur fjórðu af aflaheimildum landsins. Það er ekki glæpur. Það er kerfi sem Alþingi bjó til. En svona samþjöppun kallar á umræðu í hvaða lýðræðisríki sem er, og þá skiptir öllu hver stýrir umræðunni.
Fjölmiðillinn
Árið 2009 keyptu nokkrar af stærstu útgerðum landsins útgáfufélag Morgunblaðsins, eina prentaða dagblaðsins sem eftir er. Félagið tapaði 461 milljón króna í fyrra og fékk 600 milljónir í nýtt hlutafé í vor, að því er Heimildin greindi frá. Follow the Money segir peningana hafa komið sama dag og þjóðaratkvæðagreiðslan var formlega boðuð, og hefur eftir forstjóra útgáfufélagsins að eigendurnir hafi viljað hafa áhrif á umræðuna um kvótakerfið og Evrópusambandið þegar þeir tóku félagið yfir. Rétt fyrir kjördag sendu lagaprófessorar, sem blaðið vitnaði í á forsíðu, frá sér yfirlýsingu: það sem eftir þeim var haft var ósatt.
Ekkert af þessu er glæpur. Þetta er auðræði eins og það lítur út á mannamáli: peningar kaupa rödd, og röddin mótar það sem þjóðin les yfir morgunkaffinu.
Peningarnir
Hér kemur það sem ég rannsakaði sjálfur eftir kjördag. Um framlög til stjórnmálaflokka gilda lög: þök, upplýsingaskylda og bann við erlendum framlögum. Um fylkingarnar í þjóðaratkvæðagreiðslu gilda engin slík lög. Kosningaeftirlit Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu benti á að engin þök væru á framlögum og engin skylda til að segja frá þeim, og Ríkisendurskoðun sagði RÚV að engin leið væri að fylgjast með hvaðan peningarnir kæmu. Í baráttunni var talað um allt að þrjú hundruð milljónir króna nei-megin á móti innan við hundrað já-megin. Ég veit ekki hvort þær tölur eru réttar. Það er einmitt málið. Enginn veit það, því enginn þarf að segja frá.
Þetta var ekki gleymska. Sumarið 2010, sama sumar og lögin um þjóðaratkvæðagreiðslur voru samþykkt, setti Alþingi sérstakar reglur um fjármál frambjóðenda til stjórnlagaþings, með tveggja milljóna króna þaki. Þegar frambjóðandi er til staðar kann Alþingi að setja reglur. Þegar fylking er án frambjóðanda gleymast þær. Glufan lifði af endurskoðun kosningalaga 2021 og hún stóð galopin 29. ágúst.
Spegillinn
Þetta er ekki íslensk sérviska heldur alþjóðlegt mynstur, og það hefur nýlega verið skjalfest í tveimur bókum. Follow the Money segir tengsl íslenskra andstæðinga aðildar við breska Brexit-hópa löng og djúp, og frásögnin var sú sama og í Bretlandi 2016: að taka aftur stjórn, með fiskinn sem tákn.
Stærri spegillinn er vestanhafs. Í bók sinni The Nerd Reich, sem kom út í síðasta mánuði, rekur blaðamaðurinn Gil Durán hvernig fámennur hópur auðmanna í Kísildal, með Elon Musk fremstan, komst að þeirri niðurstöðu að lýðræðið væri fyrir þeim. Aðferðin er sú sama og hér, bara í heimsstærð: Musk keypti ekki dagblað heldur samfélagsmiðil, hann lagði að sögn hundruð milljóna dala í kosningabaráttu Trumps, studdi opinberlega öfgahægriflokkinn AfD í Þýskalandi og sat í fremstu röð við embættistökuna í janúar í fyrra. Durán kallar markmiðið stafrænt lénsveldi: að kóði og fjármagn leysi kjörin stjórnvöld af hólmi. Að eiga gjallarhornið, borga baráttuna og sleppa við reglurnar. Sú uppskrift er ekki bundin við neitt land.
Og svo er það spegillinn í suðri. Sama fjármagn og á fjölmiðilinn hér heima var í Namibíu sakað um að hafa greitt ráðamönnum um tíu milljónir dala í mútur fyrir aðgang að kvóta á árunum 2012 til 2018, samkvæmt rannsókn Stundarinnar, RÚV, Al Jazeera og Wikileaks. Fyrirtækið hafnaði ásökunum. Tveir namibískir ráðherrar sögðu af sér. Lærdómurinn er ekki að íslensk fyrirtæki séu verri en önnur. Hann er einfaldari og óþægilegri: þar sem reglurnar eru veikar verður auðræði að þjófræði. Það sem ver Ísland er ekki siðferði fjármagnsins heldur reglurnar sem það þarf að lúta.
Lausnirnar
Ég er talsmaður hálffulls glass, og glasið er hálffullt, því allt sem hér vantar er ódýrt og þekkt. Í fyrsta lagi á Alþingi að setja fylkingum í þjóðaratkvæðagreiðslum sömu reglur og flokkum: þök, upplýsingaskyldu og bann við erlendum framlögum, eins og það gerði fyrir stjórnlagaþingið. Í öðru lagi eiga fjölmiðlar að segja frá því opinberlega þegar þeir fá nýtt hlutafé á kosningartíma og hverjir borga, svo lesandinn viti hver á forsíðuna. Í þriðja lagi getur vélin hjálpað: opinber skrá þar sem hvert framlag til kosningabaráttu birtist sjálfkrafa og í rauntíma. Allt þetta kostar minna en ein auglýsingaherferð.
Ég tapaði þessari atkvæðagreiðslu og ég sætti mig við niðurstöðuna. Þessi grein er ekki um hana. Hún er um reglurnar sem vantaði á meðan hún fór fram. Lýðræði tapar ekki þegar já tapar. Það tapar þegar enginn þarf að segja hver borgaði.
Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.
