Það eru margir skemmtilegir vinklar á því að eiga börn og sjá þau þroskast. Einn slíkur er að sjá þessa einstaklinga móta sér smekk á menningu og listum. Tónlistar-, kvikmynda- og bókmenntasmekkur gefur vísbendingar um persónuna sem er þarna undir og hvert hún er að fara. Hvert hugurinn leitar og hvað honum þykir forvitnilegt. Á þessum mótunarárum er tónlistarsmekkur ekki aðeins einhver neysluvara heldur felst í henni mikil afstaða. Hún er tjáningarform fyrir barn og ungling rétt eins og klæðnaður. Þú hlustar á tónlistarmennina sem þú samsamar þig með og aðrir munu samsama þig því sem þú hlustar á. Svona var þetta þegar ég var unglingur og svona er þetta enn í dag. Þessi nálgun hefur eiginlega bara færst enn meira út fyrir menninguna, með samfélagsmiðlum og allri sítengingunni. Þú ert samsamaður því sem þú ákveður að gera, borða, kjósa, horfa á og hlusta á. Þú deitar ekki mann í ljótum skóm og átt ekki vinkonur sem kjósa Samfylkinguna.
Fyrir einhverjum árum var ég að vinna í tónlistarbransanum, þá ekki sem listakona heldur í markaðshliðinni. Ég var í svona stefnumótunar- og þróunarstarfi sem fólst meðal annars í því að taka púlsinn á því hvað fólk var að gera með verkinu sínu. Svona starf sem pirrar rosalega fólk sem hatar hipstera í hundrað og einum. Ég var með fartölvu á kaffihúsi í flottum fötum að hitta frægt fólk og drekka ógeðslega dýra kaffidrykki. Já, ég var óþolandi.
Þetta er í raun ekkert ólíkt því sem maður gerir þegar maður er menningarblaðamaður og tekur viðtal við popptónlistarmann með útblásið egó. Maður reynir að komast að kjarnanum í því sem fólk er að reyna að senda frá sér. Ég vil ekki vita hvað platan þín er margar mínútur, hvað hún seldist vel eða um hvaða sambandsslit hún fjallar. Ég vil vita hvaða tráma varð til þess að þú ákvaðst að fá blöðrur á puttana og læra á gítar og semja lög og ganga í gegnum allt þetta berskjaldandi ferli og koma út einhverju verki sem inniheldur ástarlög með meðalslöppum textum eftir sjálfan þig. Ég vil vita af hverju þú ert ekki hagfræðingur. Það er alvöru sagan þarna undir öllu hinu sem maður er alltaf að leita að.
Nema hvað. Ég var að vinna í þessari stefnumótunarvinnu við að hjálpa listamönnunum sjálfum að átta sig á þessari sögu hjá sjálfum sér, og átta sig á sínu eigin vörumerki og styrkleikum, svo að þeir mættu með skýrari hætti komið því frá sér sem þeir voru að reyna að segja, og forðast það sem þeir vildu síður segja. Það er erfitt að komast á áfangastað ef maður veit ekki hvert maður er að fara. Ég hugsa oft um þetta í tengslum við allskonar atvinnugreinar í dag. Hvaða sögu er eiginlega verið að segja okkur hér? Ég sé stjórnmálafólk og viðskiptajöfra taka stórfurðulegar ákvarðanir sem virðast ekki taka mið af því að við verðum hér eftir tíu og tuttugu ár og munum enn spyrja spurninga. Ég velti fyrir mér þessum algjöra skorti á sjálfsmeðvitund í hinum og þessum geirum samfélagsins.
Síðan er hitt. Sumum er bara alveg drull. Þeir velta hvorki fyrir sér hvaða sögu ákvarðanir þeirra segja né hvernig sú saga verður lesin eftir tíu eða tuttugu ár. En fyrir okkur hin er hollt að staldra stundum við og rifja upp hver við erum, hvaðan við komum og hvert erindi okkar er í grunninn. Ekki sem eitthvert persónulegt vörumerki með rándýra litapallettu og slagorð, heldur hvaða gildi við viljum raunverulega standa fyrir þegar á reynir. Ef maður gleymir því og æðir bara áfram getur maður smám saman farið að taka ákvarðanir sem stríða gegn eigin gildismati, án þess að taka almennilega eftir því.
Sjálfsmyndin getur líka orðið að gildru. Við eigum það til að ákveða fyrst hvers konar týpur við séum og láta síðan hugmyndina um týpuna segja okkur hvað við megum gera. Unglingur ákveður að hann sé K-pop-týpa eða goth og kemst í framhaldinu að þeirri niðurstöðu að manneskja af þeirri gerð geti auðvitað ekki gengið í svona buxum, hlustað á hitt bandið eða haft gaman af einhverju sem passar ekki inn í pakkann. Fullorðið fólk gerir nákvæmlega það sama, nema afleiðingarnar geta orðið töluvert alvarlegri en misheppnuð buxnakaup. Stjórnmálafólk, viðskiptajöfrar og við hin getum öll farið að taka ákvarðanir út frá hlutverkinu sem við höfum skrifað okkur inn í, jafnvel þegar þær stangast á við það sem við töldum okkur upphaflega standa fyrir.
Það er því vandratað á milli þess að muna hver maður er og verða fangi hugmyndarinnar um hver maður á að vera. Sjálfsþekkingin á að vera áttaviti en ekki grímubúningur. Maður þarf að þekkja söguna sína nógu vel til að geta stýrt henni, en vera nógu frjáls til að skrifa hana áfram. Umfram allt þarf maður að muna að vera manneskja áður en maður verður týpa.
