Fjárlagafrumvarpið fyrir 2027 gerir ráð fyrir 4,7 milljarða króna afgangi, þeim fyrsta í níu ár. Á undan fóru átta hallaár og 866 milljarða uppsafnaður halli. Ríkisstjórnin á hrós skilið fyrir að stöðva blæðinguna. En jafnvægi í ríkisfjármálum er ekki markmið í sjálfu sér. Það er leyfi til að gera það sem skiptir máli, og þar sendir frumvarpið tvenn skilaboð sem stangast á.
Nýsköpunin sem er skorin
Áætlaðar endurgreiðslur til fyrirtækja vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar lækka um 1.741 milljón króna, úr 14,7 milljörðum í 13. Hér þarf nákvæmni: lækkunin er áætlun byggð á spá Rannís um færri og lægri kröfur, ekki ákvörðun um að skerða rétt fyrirtækja. Endurgreiðslan er ekki styrkjapottur heldur endurgreiðsla á kostnaði sem fyrirtæki hafa þegar lagt út; hver króna sem ríkið greiðir hefur áður verið greidd af fyrirtækinu sjálfu. Það er árangursríkasta nýsköpunartæki sem ríkið á. Spurningin sem frumvarpið svarar ekki er hvers vegna búist er við að fyrirtækin rannsaki minna, og hvað ríkið ætlar að gera til að þau rannsaki meira, á sama tíma og ráðherra talar um skref í átt að gervigreindarfullveldi.
Nýsköpun er eina leiðin sem lítil þjóð hefur til að verða ríkari án þess að fjölga fólki. Hún er framleiðnin sjálf. Áætlun um minni rannsóknir er ekki sparnaður heldur spá um minni vöxt.
Loforðið frá 2001
Hér þarf að rifja upp loforð sem flestir hafa gleymt. Í mars 2001 lýstu ríkisstjórnin og Seðlabankinn því sameiginlega yfir að verðbólgumarkmið Íslands skyldi vera 2,5 prósent. Það var ekki markmið bankans eins. Það var markmið beggja, og bankanum var falið að ná því með vöxtum á meðan ríkisstjórnin átti að styðja það með fjármálastefnunni.
Staðan aldarfjórðungi síðar: verðbólga mældist 5,6 prósent í ágúst, sú hæsta í tvö ár, og hún hefur verið yfir markmiði samfellt í meira en fimm ár. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn birti í ágúst sérstaka greiningu á verðbólgu á Íslandi og reiknar meðalverðbólgu frá upptöku markmiðsins tæp fimm prósent, og jafnvel á árunum 2011 til 2025 um fjögur, með verðbólgu yfir markmiði í um tveimur þriðju mánaðanna. Seðlabankinn og sjóðurinn spá báðir að markmiðið náist ekki fyrr en í byrjun árs 2028. Það verða þá nær sjö ár yfir markmiði. Á meðan hækkaði bankinn meginvexti í átta prósent 19. ágúst, þriðja fundinn í röð, og hagvaxtarspáin var lækkuð í 1,4 prósent með vaxandi slaka í þjóðarbúinu. Eftirspurnin gefur eftir. Verðbólgan neitar að fara.
Hvers vegna? Hluti svarsins er þrálát undirliggjandi verðbólga og krónan, sem magnar hverja gengissveiflu beint inn í verðlag. En hluti svarsins stendur í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Kílómetragjald hækkar um tæp sextán prósent, tímabundin lækkun eldsneytisskatts rennur út, komugjöld í heilsugæslu hækka. Hver þessara ákvarðana fer beint inn í vísitöluna sem Seðlabankinn er að reyna að ná niður. Sjóðstjórar á skuldabréfamarkaði kölluðu þetta efnahagslegt sjálfsmark, því krónutöluhækkanir ríkisins hækka ekki bara verðlag heldur verðbólguvæntingar. Bankinn hækkar vexti með annarri hendinni og ríkið hækkar verðlag með hinni. Loforð sem annar aðilinn heldur og hinn ekki er ekki loforð.
Er 2,5 prósent raunhæft?
Margir spyrja hvort markmiðið sé yfirhöfuð raunhæft fyrir örmynt. Sagan segir já, í köflum: frá 2014 til 2017 var verðbólgan undir markmiði, með sterkri krónu, ódýrum innflutningi og aðhaldi. Markmiðið næst, en það helst ekki, og meðaltalið frá 2001 er nær fimm prósentum. Íslandsálagið er ekki markmiðið sjálft heldur sveiflan: örmynt þar sem hvert gengisfall fer hratt í verðlag, verðtrygging sem dregur úr biti vaxtanna og vinnumarkaður sem semur um verðbólguna fyrir fram.
Ætti þá að hækka markmiðið? Nei. Markmið sem er hækkað þegar það næst ekki er ekki markmið heldur uppgjöf, og markaðurinn verðleggur uppgjöfina samdægurs: verðbólguvæntingar hækka, álagið á krónuna hækkar, vextirnir hækka. Íslandsálagið myndi vaxa, ekki minnka. Það sem á hins vegar skilið óháða úttekt eftir aldarfjórðung er framkvæmdin: verðtryggingin, launamyndunin, húsnæðisliðurinn og hvernig ríkisfjármálin hafa stutt markmiðið eða unnið gegn því. Markmiðið stendur. Umgjörðin á að þola skoðun.
Og jafnan sem skiptir máli er einföld. Meginvextir eru átta prósent og verðbólga um 5,3, svo raunvextir Seðlabankans eru um 2,7 prósent. Raunhagvöxtur er 1,4 prósent. Þegar raunvextir eru hærri en raunvöxtur þyngjast skuldir og hver fjárfesting þarf að skila meiru en hagkerfið vex. Nafnhagvöxtur upp á fimm eða sex prósent lokar ekki því bili, því verðbólgan sem býr hann til hækkar vextina líka. Bilið lokast aðeins með hærri raunvexti, sem heitir framleiðni, eða lægri raunvöxtum, sem heita trúverðugleiki. Hvort tveggja er í höndum stjórnvalda jafnt og Seðlabankans.
Vextir eru nýsköpunarskattur
Þetta tvennt tengist. Átta prósenta grunnvextir þýða tólf til fjórtán prósenta vexti á lánum til sprotafyrirtækja, þar sem þau fást yfirleitt. Þeir þýða að sérhver nýsköpunarverkefni, sérhver ný vél, sérhvert gagnaver og sérhver stækkun þarf að skila hærri ávöxtun en sambærileg fjárfesting í nokkru nágrannalandi til að borga sig. Háir vextir drepa ekki bara óþarfa neyslu. Þeir kæla framboðið líka, og það er einmitt framboðshliðin sem verðbólgan þarf til að hjaðna varanlega.
Fyrirtæki sem fær minni endurgreiðslu á rannsóknum og borgar átta prósenta vexti af restinni fær tvöfalt högg. Það er ekki aðhald. Það er að spara sér inn í stöðnun.
Tvær hendur, eitt markmið
Ég legg ekki til örvunarpakka. Það væri röng lyfjagjöf í verðbólgu. Ég legg til að báðar hendur vinni að sama markmiðinu, því sem lofað var 2001.
Í fyrsta lagi á ríkisstjórnin að hætta að hækka gjöld sem fara beint í vísitöluna á meðan verðbólga er yfir markmiði. Sé tekna þörf eru til leiðir sem ekki mælast í neysluverði. Í öðru lagi á fjárlagajafnvægið að haldast, en innihaldið að breytast: úr rekstri og millilögum yfir í það sem eykur framboð, rannsóknir og þróun, orku og flutningskerfi, húsnæði og sjálfvirknivæðingu. Framboðsfjárfesting er líka verðbólguaðgerð, bara hægvirkari og varanlegri en vextir. Í þriðja lagi á endurgreiðsla rannsóknarkostnaðar að vera fyrsta útgjaldaliðurinn sem verndaður er þegar skorið er niður, ekki sá fyrsti sem lækkar.
Og í fjórða lagi á að mæla. Seðlabankinn birtir verðbólguspá á sex vikna fresti. Ríkisstjórnin ætti að birta með hverju fjárlagafrumvarpi mat á því hvað eigin gjaldskrárbreytingar leggja til verðbólgunnar, og fela óháðum aðilum að gera upp aldarfjórðungs reynslu af umgjörð markmiðsins. Þá sést svart á hvítu hvort hendurnar tvær vinna saman eða hvor á móti annarri.
Hallaleysi er ekki markmið. Það er leyfi til að vaxa. Og verðbólgumarkmiðið er ekki verkefni Seðlabankans eins. Það er loforð sem tveir gáfu, og tveir þurfa að halda.
Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.
