Þeir sem eru óákveðnir fyrir 29. ágúst geta verið óhræddir við að segja já, því þeir geta sagt nei síðar þegar samningur liggur fyrir. Ákvörðun um að hefja viðræður að nýju er auðvitað ekki sú sama og að samþykkja aðild.
Samt hefur stór hluti málflutnings gegn viðræðunum gengið út á að með því einu að hefja viðræður sé niðurstaðan nánast gefin; við missum fullveldið, tökum samstundis upp allar reglur ESB, gefum eftir yfirráð yfir auðlindum og Ísland sé á einhvern undarlegan hátt bara komið í ESB án þess að fatta það. Allt er þetta rangt eða villandi, þegar best lætur.
Við missum að sjálfsögðu ekki fullveldið við að hefja viðræður við ESB. Þvert á móti mætum við sjálfsörugg til viðræðna sem fullvalda þjóð. Við hættum heldur ekki að vera fullvalda ríki við aðild. Aðild felur hins vegar í sér að ríki deila ákvörðunarvaldi á tilteknum sviðum með öðrum aðildarríkjum innan sameiginlegs lagaramma. Ísland hefur þegar gert þetta á ákveðnum sviðum með aðild að EES-samningnum, þar sem við höfum starfað náið með öðrum Evrópuríkjum í ríflega 30 ár með miklum ávinningi fyrir fólkið í landinu. Hin raunverulega spurningin er hvernig við viljum nýta fullveldi okkar til frekari hagsbóta fyrir land og þjóð.
Það er líka rangt að við hefðum engin áhrif í ESB. Ísland yrði vissulega lítið ríki innan ESB, en aðild myndi veita Íslandi formlegan og beinan þátt í ákvarðanatöku og margvíslega möguleika á að vinna með öðrum ríkjum að niðurstöðum sem samræmast íslenskum hagsmunum. Í dag tökum við upp stóran hluta reglna innri markaðarins samkvæmt EES-samningnum en höfum ekki formlega aðkomu að því að móta þessar reglur.
Það er í senn villandi og rangt að tala um að aðlögun að rétti sambandsins hefjist strax ef viðræður hefjast að nýju. Það er villandi í ljósi þess að við höfum verið þátttakendur á innri markaði sambandsins í ríflega þrjá áratugi. Við höfum því nú þegar að stórum hluta verið aðlöguð regluverki ESB. Aftur á móti eru mikilvæg svið, svo sem landbúnaður og sjávarútvegur, sem eru ekki hluti af EES-samningnum og um þau þarf að semja. Aðildarviðræður fela ekki í sér að Ísland taki sjálfkrafa upp sameiginlega stefnu ESB á þessum sviðum. Um þau mál þarf að semja í aðildarviðræðunum og skuldbindingar samkvæmt þeim taka ekki gildi við það eitt að viðræður hefjist. Þetta verða raunverulegar samningaviðræður um þá hagsmuni sem margir Íslendingar telja þá mikilvægustu fyrir þjóðina! Fyrir liggur að ekki er krafist aðlögunar Íslands að rétti sambandsins, ef hennar verður þá þörf, fyrr en samningar um þau mál hafa verið til lykta leiddir og ljóst er að af inngöngu verður.
Endurtekið er í umræðunni að Ísland yrði ábyrgt fyrir skuldum aðildarríkja, jafnvel lífeyrisskuldbindingum þeirra. Fráleitt er að gera ráð fyrir að þetta gerist ef gengið er til viðræðna. Full aðild að ESB felur heldur ekki í sér að Ísland taki yfir skuldir aðildarríkja, hverju nafni sem þær nefnast.
Klifað er á því að við missum sjálfstæða utanríkisstefnu. Þetta gerist hvorki við það að viðræður hefjist né við fulla aðild. Aðild myndi fela í sér meiri samræmingu í utanríkis- og öryggismálum og á ákveðnum sviðum myndi Ísland taka þátt í sameiginlegri stefnumótun. Það er hins vegar ekki það sama og að íslensk utanríkisstefna hverfi. Ísland yrði áfram sjálfstætt og fullvalda ríki með utanríkisþjónustu og sína eigin hagsmuni. Álitaefnið er hversu mikla samvinnu við viljum hafa við önnur Evrópuríki með hagsmuni Íslands að leiðarljósi.
Það er líka rangt, þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, að valið standi milli ESB annars vegar og Bandaríkjanna og NATO hins vegar. Af 27 aðildarríkjum ESB eru 23 í NATO og mörg þeirra hafa að auki tvíhliða samninga við Bandaríkin um hernaðarsamvinnu af einum eða öðrum toga. Þá er þess að geta að í sáttmálanum um Evrópusambandið, í 42. gr., kemur fram að fyrir þau aðildarríki sem jafnframt eru aðilar að NATO sé NATO áfram grundvöllur sameiginlegra varna þeirra og vettvangur framkvæmdar þeirra. Loks hafa NATO og ESB endurtekið gefið út sameiginlegar pólitískar stefnuyfirlýsingar þar sem aðilar lýsa því yfir að þeir ætli að efla samstarf sitt á sviði öryggis- og varnarmála. Vissulega vekja ýmsar yfirlýsingar Trumps forseta um framtíð vestræns varnarsamstarfs ugg og gefa, ef eitthvað er, enn frekari tilefni til að skoða nánari samvinnu við Evrópu.
Auðlindirnar eru líklega eitt mikilvægasta málið.
Ræðum fyrst sjávarútveginn. Sjávarútvegsstefna ESB er eitt af því sem skiptir mestu máli fyrir Ísland og verður líklega mikilvægasta samningsatriðið ef já-hliðin hefur sigur. En að setja það þannig fram að við missum yfirráð yfir fiskimiðunum við það eitt að ganga til samningaviðræðna er auðvitað rangt. Fyrirséð er að eitt af meginverkefnum viðræðnanna yrði einmitt að semja við ESB um sjávarútveg og tryggja hagsmuni Íslands. Það viðfangsefni þarf að ræða af festu og einurð. Það er enginn að fara að missa yfirráð yfir einu eða neinu, eða skapa hættu á að svo verði, við það eitt að ákveða að setjast við samningaborðið.
Það er svo annað mál hvað ákvæði aðildarsamnings um sjávarútveg mynd fela í sér. Það er einmitt eitt af þeim atriðum sem þarf að semja um. Það þjónar ekki íslenskum hagsmunum að halda því endurtekið fram að vitað sé hver niðurstaða viðræðnanna verður varðandi sjávarútveg þegar svo er ekki.
Aðild þýðir ekki að íslenskar náttúruauðlindir verði eign Evrópusambandsins eða sameign aðildarríkjanna. Ísland myndi áfram ráða eignarhaldi sínu á auðlindunum, en nýting þeirra gæti, eftir því um hvaða auðlind og starfsemi væri að ræða, fallið undir sameiginlegar reglur ESB. EES-reglurnar gilda líka um ýmsa þætti auðlindanýtingar. Ísland heldur eignarhaldi sínu á auðlindum sínum við aðild, en aðild getur haft áhrif á það lagalega svigrúm sem stjórnvöld hafa til að stjórna nýtingu þeirra. Þetta er allt annað en að auðlindirnar verði eign Evrópusambandsins.
Síðan kemur ein algengasta fullyrðingin: að það sé í raun ekkert um að semja. Ekkert sé í boði annað en að taka bara yfir reglur ESB og engar sérlausnir eða undanþágur séu í boði.
Þetta er rangt.
Hér þarf að greina á milli þess sem eru grundvallarreglur sambandsins og þess sem er samningsatriði. Umsóknarríki þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði og við aðild taka þau upp stóran hluta regluverks ESB, svo sem reglur um grunnskipan sambandsins, ákvarðanatöku o.s.frv. Það er staðreynd. En aðildarviðræður eru engu að síður samningaviðræður þar sem fjallað er um hvernig og hvenær tilteknar reglur taka gildi, aðlögunartíma ef svo ber undir, framkvæmd þeirra og mögulegar sérlausnir eða undanþágur á sviðum sem ríki telja hafa grundvallarþýðingu fyrir sig.
Það er óábyrgt að fullyrða endurtekið fyrir fram að ekkert sé hægt að semja um. Sagan og reynslan sýnir svart á hvítu að aðildarsamningar geta falið í sér sérstök skilyrði, aðlögunartíma, sérlausnir og undanþágur.
Að lokum er því svo haldið fram að þegar viðræður hefjast sé nánast ómögulegt að snúa við og ferlið hljóti að enda með aðild. Þessu er haldið fram þótt fyrir liggi að aðild verður ekki að veruleika nema að loknum aðildarviðræðum, annarri þjóðaratkvæðagreiðslu um samning og eftir breytingar á stjórnarskrá til að gera aðild mögulega. Það er af og frá að ákvörðun um að hefja viðræður jafngildi ákvörðun um að ganga í ESB. Þetta er kjánalegasta röksemdin sem fram hefur komið gegn því að gengið verði til viðræðna.
Höfundur er lögmaður á Thales lögfræðiþjónustu og fyrrv. dómari við Mannréttindadómstól Evrópu.
