Eitt þeirra atriða sem reglulega skýtur upp kollinum í umræðunni um ESB er að Ísland gæti með aðild tekið á sig ábyrgð á skuldum annarra aðildarríkja. Síður er rætt, ef þetta væri rétt, hvort önnur ríki, sem skulda minna en Íslendingar, myndu þá líka borga skuldir Íslendinga!? Því miður er það ekki svo og vitaskuld er þessi umræða bara bull, eins og hér er rökstutt.
Í 125. gr. sáttmálans um starfshætti ESB (SSESB) er að finna hina svokölluðu „no-bailout“-reglu. Þar er kveðið á um að sambandið sjálft eða aðildarríki sameiginlega beri ekki ábyrgð á skuldbindingum einstakra ríkja. Reglan tekur ekki aðeins til hefðbundinna ríkisskulda, enda eru í ákvæðinu einnig nefnd miðlæg stjórnvöld, svæðis- og sveitarstjórnir og aðrir opinberir aðilar, opinberir sjóðir og opinber fyrirtæki.
Þetta þýðir meðal annars að fullyrðingar um að aðild Íslands myndi fela í sér sjálfkrafa ábyrgð á skuldbindingum lífeyrissjóða í öðrum ríkjum eru bara vitleysa. Af 125. gr. verður ekki leidd nein almenn sameiginleg ábyrgð aðildarríkja eða ESB á slíkum skuldbindingum. Ef um sjálfstæða lögaðila eða sjóði innan ríkjanna er að ræða ræðst ábyrgðin fyrst og fremst af réttarstöðu þeirra og þeim reglum sem gilda um þá í viðkomandi ríki.
Sem sagt, sú regla er ekki til í ESB-rétti að ríki beri sjálfkrafa ábyrgð á skuldbindingum annars ríkis. Evrópudómstóllinn hefur staðfest í dómi sínum í Pringle-málinu frá 2012 að 125. gr. þýddi að ekki væri um neina samábyrgð á skuldum ríkjanna, þótt ESB-rétturinn gerði ráð fyrir vissum úrræðum til stuðnings ríkjum sem lentu í efnahagslegum skakkaföllum.
Sem sagt, 125. gr. gerir ráð fyrir að ríki beri sjálf ábyrgð á eigin fjármálum og skuldum.
ESB-réttur hefur hins vegar að geyma reglur um aðstoð við ríki sem lenda í vandræðum. Tvennt er ástæða til að nefna. Í fyrsta lagi 122. gr. sáttmálans um starfshætti ESB og síðan 136. gr. sama sáttmála.
Í 2. mgr. 122. gr. er heimild til að veita aðildarríki fjárhagsaðstoð þegar það á í erfiðleikum eða er alvarlega ógnað vegna náttúruhamfara eða óvenjulegra atburða sem það ræður ekki við. Aðstoðin er háð skilyrðum og þarf að byggjast á ákvörðun innan þess ramma sem sáttmálinn setur.
Þetta er í raun eins konar öryggisnet. Það er ekki fráleitt að hugsa sér að ríki eins og Ísland gæti einhvern tíma þurft á slíku neti að halda. Ísland býr við mjög raunverulega hættu á alvarlegum náttúruhamförum, einkum vegna eldgosa. Reynslan af stórum náttúruhamförum í Evrópu sýnir einnig að ríki geta lent í aðstæðum sem eru langt umfram það sem eðlilegt er að búast við í venjulegum ríkisrekstri. Sú staðreynd að til er kerfi til að veita aðstoð við slíkar aðstæður verður ekki jafnað við það að allir beri ábyrgð á skuldum allra.
Stundum er vísað til ákvæðis 136. gr. sáttmálans til að styðja við fullyrðingar um að „ESB-ríkin ábyrgist skuldir hvert annars.“ Þetta stenst ekki. Sú regla fjallar sérstaklega um aðildarríki sem hafa evruna að gjaldmiðli. Í 1. mgr. er fjallað um samhæfingu og eftirlit með fjármálastefnu þeirra og í 2. mgr. kemur fram að aðeins fulltrúar evruríkjanna taki þátt í atkvæðagreiðslum um slíkar sérreglur. Síðan kemur 3. mgr. 136. gr., sem skiptir hér mestu máli, að evruríkin megi koma á stöðugleikakerfi sem virkja megi þegar það er ómissandi til að tryggja stöðugleika evrusvæðisins í heild. Jafnframt segir skýrt að fjárhagsaðstoð samkvæmt slíku kerfi skuli vera háð ströngum skilyrðum.
Í einföldu máli þýðir þetta að evruríkin geta komið sér upp sameiginlegu öryggisneti til að bregðast við alvarlegum fjármálavanda sem ógnar stöðugleika evrusvæðisins. Slíkt kerfi getur veitt ríki fjárhagsaðstoð, til dæmis í formi lána, en það þýðir ekki að skuldir þess ríkis séu teknar yfir af öðrum ríkjum. Ríkið heldur áfram að bera ábyrgð á eigin skuldum. Aðstoðin er háð ströngum skilyrðum og markmiðið er að tryggja fjármálastöðugleika evrusvæðisins í heild.
Þetta sést líka í framkvæmd. Lönd sem hafa fengið slíka aðstoð hafa ekki fengið gjafir sem leystu þau undan skuldum. Þau fengu aftur á móti fjármögnun sem þau þurfa að endurgreiða, oft með löngum lánstíma og samkvæmt ákveðnum skilmálum. Með þessu hefur evrusvæðið komið sér upp sameiginlegu fjárhagslegu öryggisneti, en það er allt annað en að segja að Ísland, við inngöngu í ESB, myndi taka yfir ríkisskuldir annarra ríkja eða lífeyrisskuldbindingar þeirra.
Niðurstaðan er því sú að fullyrðingin um að aðild Íslands að ESB þýði að íslenska ríkið taki á sig sjálfkrafa ábyrgð á ríkisskuldum annarra aðildarríkja, og jafnvel lífeyrisskuldbindingum þeirra, er mjög villandi og röng eins og hún er almennt sett fram. Ákvæði 125. gr. sáttmálans um starfshætti ESB mælir skýrlega gegn slíkri almennri ábyrgð. Ákvæði 122. gr. heimilar hins vegar fjárhagsaðstoð við ríki við sérstakar og alvarlegar aðstæður. Og loks gerir ákvæði 136. gr. ráð fyrir stöðugleikakerfi fyrir evrusvæðið, en með ströngum skilyrðum og án þess að það feli í sér yfirtöku á skuldum einstakra ríkja.
Höfundur er lögmaður á Thales-lögfræðiþjónustu og fyrrv. dómari við mannréttindadómstól Evrópu.
