Á dönsku landamærunum til Svíþjóðar árið 1952 þurfti Halldór Laxness að ganga um hlið merkt: Utannorðurlandamenn.
Ástæðan: Ísland sagði nei þegar Norræna vegabréfasambandið var stofnað. Vildi sem sagt ekki vera með í slíku samstarfi í byrjun. Íslenskt já kom þremur árum síðar. Um þetta atvik skrifaði skáldið:
Mörlandinn
„Ég forvitnaðist síðan um það hjá fróðum mönnum, af hverjum sökum íslendingar væru ekki haldnir norðurlandabúar á Norðurlöndum. Mér var svarað því til að íslendingar hefðu neitað að gánga í samband við Norðurlönd um afnám vegabréfaskyldu.
Ég spurði með hverjum rökum, og var sagt að mörlandinn hefði borið það fyrir sig á sameiginlegum fundi norrænna utanríkisráðherra um málið, að Ísland væri svo auðugt að íbúar þess veigruðu sér við að hleypa fólki af Norðurlöndum vegabréfslausu inn í slíkt gósenland.“
Er Ísland óháð erlendu hugviti og erlendu fjármagni?
Mér kom þessi gamla frásögn Halldórs Laxness í hug þegar ég sá haft eftir talskonu íslenskra útvegsbænda að þeir þyrftu hvorki á erlendri þekkingu né erlendu fjármagni að halda.
Þetta hljómaði satt best að segja eins og hún byggi í sínu eigin Gósenlandi líkt og Palli, sem var einn í heiminum:
- Alveg óháð hugviti og handverki þeirra, sem smíða fyrir Ísland fullkomnustu fiskiskip í heimi í útlöndum.
- Alveg óháð erlendum bönkum, sem lána Íslendingum til skipakaupanna.
- Alveg óháð þeim útlensku heimilum sem kaupa íslenskan fisk.
- Alveg óháð þeim stórhættulegu útlensku viðsemjendum íslenskra stjórnvalda, sem í gegnum tíðina hafa opnað aðgang fyrir íslenskan fisk inn á erlenda markaði. (Aldrei að vita nema að baki slíkum samningum búi vélabrögð gegn íslensku fullveldi)!
- Og alveg óháð Seðlabanka Evrópu þegar íslensku sjávarútvegsfyrirtækin greiða hluthöfum sínum arð í evrum.
Þetta er algjör umpólun. Lengst af voru forystumenn sjávarútvegsins í fylkingarbrjósti þeirra sem töluðu fyrir mikilvægi þess að stjórnvöld tryggðu á hverjum tíma sem mest öryggi og sem mest frelsi á erlendum mörkuðum fyrir íslenska framleiðslu.
Þeir voru harðsnúnir í hagsmunagæslu en vissu manna best hversu mikilvægt var að sækja fram í alþjóðlegu samstarfi til að skapa ný tækifæri fyrir heildarhagsmuni þjóðarbúsins.
Engu munar að maður hlæi frá eyra til eyra
Hannes Pétursson skáld hefur að öðrum ólöstuðum skrifað snjallasta og sterkasta textann í rökræðunum um já eða nei 29. ágúst.
Í grein á Vísi í lok júní undir fyrirsögninni „Dregur til tíðinda“ fangar hann sams konar tilfinningu og Halldór Laxness á sinn tíð. Þar segir okkar stóra samtímaskáld:
„Að vísu er til nokkur hópur manna hér á landi svo mikill með sig að honum þykir óráð að Íslendingar eigi náið viðskiptasamband við Evrópu, sá markaður sé of lítill og fari sísmækkandi í hlutfalli við heimsmarkaðinn sjálfan; nær væri að snúa sér að Kína, Indlandi og svo framvegis.
Þetta steigurlæti er svo fyndið að engu munar að maður hlæi frá eyra til eyra vegna þess að íslenska hagkerfið er svo agnarsmátt á hinn margumtalaða heimsmælikvarða, snoturt dúkkuhús og annað ekki.
Ekki er allt sem sýnist í viðskiptaveröldinni
Skáldið lætur þessi meitluðu orð ekki duga. Hann lítur örlitlu nánar á viðskiptaveröldina og skrifar:
- „Neytendamarkaður ESB (þar býr næstum hálfur milljarður manna) er fjölmennari en neytendamarkaður Bandaríkjanna og Kanada til samans.
- Hagkerfi ESB (allra 27 ríkjanna innan þess) er ámóta stórt og hagkerfi Kína, þótt þar búi hart nær þrisvar sinnum fleira fólk og sé þannig því sem svarar minna á nef hvert en hagkerfi ESB.
- Þýska hagkerfið eitt sér (þriðja stærsta hagkerfi heims) er tvöfalt stærra en hagkerfi Rússlands (í Þýskalandi búa um 84 milljónir, í Rússlandi 143 milljónir manna), enn fremur stærra en hagkerfi Indlands, fjölmennasta ríkis heims; þar býr un 1,5 milljarður fólks, að talið er, en stór hluti þess mannfjölda á reyndar lítið aflögu til vörukaupa.
Af þessu má ráða að ekki er allt sem sýnist þegar kemur að stærðarhlutföllum í viðskiptaveröldinni.“
Við kjósum ekki til baka veröld sem var
Það er mikilvægt að við göngum til samstarfs við aðrar þjóðir full sjálfstrausts, með vilja og metnað til að halda á okkar málum af einurð og festu og gera sem mest úr því sem við erum. Jafnvel svo lítið meira.
En við megum ekki loka augunum fyrir veruleikanum í þeirri nýju heimsmynd, sem við blasir. Að baki spurningarinnar um já eða nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni liggja tvær aðrar grundvallarspurningar:
- Hvort er hyggilegra að halda opnum möguleika á þéttara samstarfi við þær þjóðir Evrópu sem fylgja fríverslunarstefnu eða halla okkur að þeim sem fylgja tollmúrastefnu í nýrri heimsmynd?
- Hvort er hyggilegra að halda opnum möguleika á nánara samstarf við þær þjóðir sem ætla á komandi tíð að axla aukna ábyrgð á vörnum Evrópu eða halla okkur meir að Bandaríkjunum sem ætla að minnka þátttöku sína í vörnum Evrópu?
Við erum ekki að kjósa burt þá nýju heimsmynd þar sem lögmál frumskógarins hefur rutt sér til rúms og ýtt alþjóðlegum leikreglum um frjáls viðskipti til hliðar. Við erum ekki að kjósa Bandaríkin aftur til Evrópu. Til þess höfum við ekki afl. Við erum að velja hvar Ísland á heima við alveg nýjar aðstæður.
Ívitnanirnar í Halldór Laxness og Hannes Pétursson minna okkur á að raunsæið er jafnan traustur leiðarvísir í kosningum sem þessum. Við kjósum ekki draumsýn um veröld sem var til baka.
