„Ég held , frú forseti og hæstvirtur utanríkisráðherra, að það sé meira en tímabært að við segjum það upphátt að við skulum láta á það reyna hversu okkar málum verður tekið ef við sækjum í alvöru um aðild að Evrópubandalaginu, leggjandi áherslu á þá íslensku sérhagsmuni sem við erum öll sammála um.“
Með þessum orðum varð Ragnhildur Helgadóttir alþingismaður og áður ráðherra fyrst til að tefla fram í umræðum á Alþingi hugmyndinni um fulla aðild að Evrópubandalaginu. Þetta var tillaga hugsjónakonu og brautryðjanda á þeim góða degi 29. október 1990 í umræðu um EES samningaviðræðurnar, sem þá voru í miðjum klíðum.
Orð eru til alls fyrst.
Löng umræða leiðtoga úr Framsókn, Samfylkingu og Sjálfstæðisflokki
Umræðan um mögulega fulla aðild hefur staðið með hléum allar götur síðan innan Alþingis og utan.
Að frumkvæði Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra hefur Alþingi nú ákveðið að óska eftir umboði frá þjóðinni fyrir ríkisstjórnina til að halda áfram og eftir atvikum ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið eins og það heitir nú. Með öðrum orðum: Slá botn í málið.
Í raun réttri má segja að spurningin á kjörseðlinum snúist um það hvort þjóðin vill gera hugsjón Ragnhildar Helgadóttur að veruleika eða ekki. Snúist um utanríkispólitík, sem svo margir leiðtogar úr öðrum flokkum hafa einnig talað fyrir allar götur síðan.
Án þeirra leiðtoga úr Framsókn, Samfylkingu og Sjálfstæðisflokki, sem haldið hafa merkinu á lofti í gegnum tíðina, hefði verið þrautin þyngri að taka málið upp nú.
Hugsjón um lýðræði, fullveldi og viðskiptafrelsi
Það kemur ekki á óvart, en er eigi að síður áhugavert í miðri umræðunni, sem nú fer fram, að þær Ragnhildur og Þorgerður Katrín með 36 ára bili reisa málflutning sinn á sömu hugsjón um aukið athafnafrelsi og þéttara samstarf Íslands við þær þjóðir, sem standa vörð um lýðræði, viðskiptafrelsi og fullveldi.
Og þær virðast hafa sama praktíska mat á möguleikum til að semja um sérmál Íslands og sama metnað fyrir Ísland til að lát á það reyna.
Samkeppnisstaða Íslands byggir á samstöðu þjóða um fríverslun
Hugmyndina um fulla aðild setti Ragnhildur Helgadóttir fram þegar Evrópubandalagið hafði hafnað þeirri kröfu EFTA-ríkjanna og alveg sérstaklega Íslands að fríverslun með fisk yrði hluti af EES-samningnum.
EFTA ríkin náðu sem sagt ekki aðalkröfu sinni fram, sem sjávarútvegurinn hér heima lagði eðlilega þyngsta áherslu á. Hefðum við sett þá höfuðkröfu fram sem úrslitakost hefðum við einfaldlega orðið utan gátta og dregist aftur úr samkeppnisþjóðunum.
Við fengum eigi að síður tollfrelsi fyrir rúmlega 90% af þeim sjávarafurðum sem við vorum þá að flytja til Evrópu. Það var ásættanlegt eins og á stóð. Vegna breyttra framleiðsluhátta og stóraukins fiskeldis er þetta hlutfall komið niður í 67% eins og sakir standa. Það er óviðunandi.
Í þessu ljósi blasir við að hugsjón Ragnhildar Helgadóttur um fríverslun er enn brýnni í dag en þá. Nú er tækifæri til þess að gera þessa gömlu kröfu að veruleika með fullri aðild að tollabandalaginu.
Það sem áður var skynsamlegt er nú alveg nauðsynlegt
Í stöðunni felst mesta hættan fyrir Ísland í þeim algjöru umskiptum að Bandaríkin, sem áður fóru fyrir fríverslunarhugsjóninni ásamt Evrópusambandinu, hafa nú snúið við blaðinu.
Þau reisa tollmúra og nota efnahagslega og hernaðarlega yfirburði sína til að fara sínu fram. Þau virða ekki lengur alþjóðlegar leikreglur, sem gerðu minni ríki jafnsett í samningum.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra hafa réttilega og með gildum rökum dregið þessa umbreytingu í alþjóða viðskiptaumhverfinu inn í umræðuna.
Aðild að tollabandalaginu myndi opna fleiri dyr til frjálsra viðskipta og tryggja betur stöðu Íslands við þessar nýju og gjörbreyttu aðstæður þar sem aflsmunir þjóða ráða ferðinni.
Við myndum njóta samtakamáttar þeirra þjóða, sem fylgja sömu viðskiptastefnu og Ísland, í stað þess að róa ein á báti í tvíhliða samningum í heimstollastyrjöld.
Betra fyrr en seinna gildir nú eins og þá
„Ég held að það sé „stemning“, ef svo má segja, það sé viss vilji meðal stjórnmálamanna hjá Evrópubandalagsríkjunum að taka sérstaklega á hagsmunamálum þessa matvælaframleiðsluríkis okkar og líta á það með skilningi að við eigum samleið með þessum ríkjum og við viljum taka ákvarðanir með fullum rétti, með aðild að valdastofnunum Evrópubandalagsins til þess að hafa sjálf eitthvað um það að segja hvaða lög og reglur kunna að gilda um efnahagslífið…
Ef við ætlum að opna þær dyr sem í þessu felast fyrir okkar fólk og ef við ætlum að nýta þann byr og þann áhuga sem er á meginlandi Evrópu núna fyrr því að varðveita sérstæða menningu og tungumál þá eigum við að gera þetta fyrr en seinna.“
Kyrrstaða nú eykur hættu á að við ráðum ekki í hvaða félagsskap þjóða við lendum
Þessi tilvitnun er líka úr ræðu Ragnhildar Helgadóttur á Alþingi 1990, en gæti eins verið úr síðustu ræðu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur.
Ég þykist fara nærri um að það sé ekki tilviljun að utanríkisráðherra notar nú sama tungutakið og brautryðjandinn.
Ástæðan er sú að með því að breyta 75% aðild að Evrópusambandinu í 100% aðild erum við einfaldlega að byggja á sömu hugmyndafræðilegum forsendum og utanríkisstefna Íslands hefur verið reist á í hart nær átta áratugi.
Nei 29. ágúst leiðir Ísland ekki sjálfkrafa af þeirri braut en eykur umtalsvert hættu á að við á endanum ráðum ekki sjálf í hvaða félagsskap þjóða við lendum.
Ábyrga afstaðan er fólgin í gamla prinsippi utanríkisstefnunnar
Þess vegna er ábyrgast að halda sig við það gamla prinsipp, sem fyrsti málshefjandi aðildarumsóknar á Alþingi gerði á sinni tíð með skýrum og traustum rökum.
Það er því ánægjulegt að sjá að bæði utanríkisráðherra og forsætisráðherra fylgja því prinsippi eftir með þunga og sannfæringarkrafti nú þegar svo fáir dagar eru til stefnu þar til þjóðin ákveður hvort halda eigi dyrum opnum eða loka þeim.
