Nú styttist í að þjóðin taki ákvörðun um það hvort Ísland eigi að ljúka viðræðum um mögulega aðild að Evrópusambandinu. Það er óhætt að segja að atkvæðagreiðslan hafi tekið mikið pláss í samfélagsumræðunni. Persónulega fagna ég því, þó sumum þyki nóg um.
Í síðustu viku mættu formenn flokka á Alþingi í Silfrið. Þar lýsti formaður Sjálfstæðisflokksins meðal annars þeim veruleika að þjóðin væri algjörlega klofin í herðar niður. „Það er orðið þannig að hér geta fjölskyldur varla hist […] Börn eru hætt að geta hitt foreldra sína vegna þess að fólk hnakkrífst og það nennir þessu ekki.“ Þetta var lýsing hennar á stöðu íslensks samfélags eins og það blasir við henni. Það mátti skynja að formanninum þætti umræðan hafa tekið óþarflega mikið pláss og valda óþarfa ágreiningi. En er það svo?
Er umræðan ekki samt til einhvers?
Mér hefur þvert á móti fundist umræðan um þennan valkost afar gagnleg og í raun mikilvæg fyrir okkur sem þjóð. Hún er ákveðinn spegill á stöðu Íslands í víðum skilningi. Við erum að ræða lífskjörin okkar, stöðu landsins sem þjóð meðal þjóða, fullveldi og sjálfstæði, lýðræði, sjávarútveg, landbúnað, tolla, byggðastefnu, öryggi landsins, vexti, verðbólgu, heimabankakvíða, kaupmátt, gildin okkar og svo lengi mætti telja.
Oftast hefur mér fundist umræðan nokkuð málefnaleg. Annað hefur verið síður málefnalegt. Ljóst er að samtalið mun ná hámarki á komandi vikum. Mig langar að varpa aðeins sterkara ljósi á samtalið sjálft í þessum pistli.
Fleira sem sameinar en sundrar
Við erum að eiga mjög virkt og djúpt samtal um samfélagið okkar. Í afmælisboðunum, vinahittingum, í heita pottinum, í spjallþráðunum í raunheimum og í netheimum.
Okkur greinir mjög á um hvar hagsmunum Íslands er best borgið í náinni framtíð. En í gegnum ágreininginn má samt finna miklu fleiri sameiginlega fleti en þá sem sundra.
Fyrir það fyrsta þá skín í gegn að okkur Íslendingum þykir óskaplega vænt um landið okkar. Vissulega er ekki allt fullkomið hér, en flest getum við viðurkennt að Ísland er gott land til að fæðast í. Í raun eru það ákveðin forréttindi.
Þau sem vilja fá já og þau sem vilja fá nei í lok mánaðar eru að mörgu leyti að ganga út frá sömu forsendu. Já-fólkið telur stöðu Íslands góða en að hún gæti orðið enn betri með því að skoða hvað felst í samningi. Nei-fólkið telur sömuleiðis stöðu Íslands of sterka til að vera að fara út í þessa vegferð yfir höfuð.
Ég held að við séum öll sammála um stóra markmiðið. Að tryggja áfram sterka stöðu Íslands og finna leiðir til að auka stöðugleika og lífsgæði okkar enn frekar. Okkur greinir hins vegar á um leiðina að markmiðinu.
Í hita leiksins er margt sagt, stundum býsna ákveðið. En ég held að við megum ekki gleyma því að undir þessum ágreiningi býr, hjá langflestum okkar, einlægur vilji til þess að Íslandi og fólkinu sem hér býr vegni vel.
Út úr bergmálshellinum
„Bergmálshellir“ er eitt af þessum hugtökum sem við höfum notað óspart eftir að samskiptamiðlar komu til sögunnar. Það hefur oft verið fjallað um bergmálshella á þessum vettvangi. Það er auðvitað sjálfstætt rannsóknarefni, hvernig til hefur tekist.
En samfélagið heilt yfir hefur á undanförnum vikum gert metnaðarfulla tilraun til að brjótast út úr hellunum og finna hvert annað og tala fyrir því Íslandi sem hvert og eitt sér, upplifir og trúir á.
Það eru daglega haldnir opnir fundir og kappræður um allt land þar sem fólki gefst kostur á að mæta, kynna sér málin og spyrja spurninga.
Við erum að eiga eitt kraftmesta samtal síðari tíma um stöðu okkar og reynslu. Vonir okkar og væntingar. Það er ekki sjálfgefið.
Ég held að okkur ætti að þykja vænt um þetta tækifæri. Því sjálfsskoðunin er nauðsynleg. Hver sem niðurstaðan síðan verður þann 29. ágúst.
Það er ekki allt málefnalegt
Við getum líka alveg viðurkennt að umræðan hefur farið á ákveðnar villigötur. Hún hefur ekki alltaf uppfyllt ströngustu kröfur um málefnalega umræðu.
Þekktum aðferðum er beitt til þess að þyrla upp staðreyndum og rugla fólk í ríminu. Gífuryrði og ótti eru sterk vopn. Það er mikil upplýsingaóreiða í gangi og það þarf sterk bein til að sjá í gegnum hana.
Við höfum líklega í þessari vegferð flest séð ummæli sem eru út í hött, eða jafnvel þaðan af verra. Alltof oft er hjólað í manninn en ekki boltann og farið yfir öll mörk. Það er skuggahlið samtalsins.
En mitt í allri óreiðunni sér maður líka mjög sterkt tákn um að fólki er almennt ekki sama um umræðuna. Ég finn fyrir miklum metnaði hjá fólki sem er að kynna sér málin. Fólk vill sjá í gegnum þvaðrið. Fólk vill skilja hvað er í húfi.
Okkur er einfaldlega ekki sama um framtíð landsins og þá ákvörðun sem við stöndum nú frammi fyrir. Ég held að okkur ætti líka að þykja vænt um það.
Takk!
Sumarið 2026 er kannski eitt það dýrmætasta sem samfélagið okkar hefur fengið í seinni tíð. Við höfum fengið að skoða samfélagið okkar ofan í kjölinn. Við höfum þurft að spyrja okkur hvað skiptir okkur máli, hverju við treystum og hvers konar samfélag við viljum byggja. Þegar fram líða stundir munum við líklega horfa aftur og aftur til þessa sumars sem eins konar ótæmandi brunns af upplýsingum, skoðunum, vonum og ótta.
Já. Samtalið hefur stundum verið erfitt og stundum jafnvel svolítið sárt.
Það getur vel verið að sumar fjölskyldur eigi erfitt með að feta þennan veg. En er það ekki einmitt kjarni málsins?
Er það ekki eðli mikilvægra samtala?
Þau eru oft drulluerfið. En við sjáum sjaldan eftir þeim. Því þau færa okkur nær einhverju markmiði, stilla áttavitann og skerpa fókusinn. Oft komum við sterkari út hinum megin. Með samtalinu vitum við betur hvað við viljum.
Sama hvernig fer þann 29. ágúst þá þakka ég ykkur öllum kærlega fyrir samtalið. Það hefur verið upplýsandi, krefjandi og þroskandi. Ég sé ekki eftir einni mínútu sem hefur farið í það.
Kannski er það mikilvægasta lexía sumarsins. Að við getum verið ósammála. Við getum tekist á. Við getum rifist. Og samt sest niður aftur og haldið áfram að tala saman.
Takk fyrir samtalið.
