Í síðustu viku, á meðan íslensk umræða snerist um annað, raðaði heimurinn sér upp á nýtt.
Þann 7. ágúst undirrituðu Tyrkland, Sádi-Arabía og Pakistan varnarsáttmála í Mekka, byggðan á sömu grunnreglu og NATO: árás á einn telst árás á alla. Næststærsti her NATO, eina kjarnorkuveldi múslimaheimsins og stærsti olíuútflytjandinn, saman í bandalagi með ráðherranefnd og fastaskrifstofu að fyrirmynd Atlantshafsbandalagsins. Egyptaland sat við borðið í aðdragandanum og dyrnar standa því opnar. Og ein af yfirlýstum ástæðum Tyrkja, sjálfs NATO-ríkisins, er einföld: efasemdir um að treysta megi Bandaríkjunum.
Hugsið um það. Ríki innan NATO er farið að kaupa sér tryggingu utan NATO.
Heimsveldið á brauðfótum
Á sama tíma sáum við inn í vélarrúm gamla heimsveldisins, og það var ekki falleg sjón.
Í lok júlí féll japanska jenið niður í fjörutíu ára lágmark. Bandaríkin gripu þá inn í gjaldeyrismarkaði með Japan, í fyrsta sinn síðan 1998. Af hverju? Því Japan er meðal stærstu eigenda bandarískra ríkisskuldabréfa, og hrynjandi jen hefði þvingað japanskar stofnanir til að selja þau, sem hefði hækkað vexti í Bandaríkjunum sjálfum. Björgunin snerist ekki síst um að verja eigin skuldabréfamarkað.
Og takið eftir smáatriðinu sem segir alla söguna: Bandaríkin notuðu ekki dali í inngripið. Þau notuðu evrur. Meðal annars til að þurfa ekki að selja eigin bréf. Þegar heimsveldið sjálft þarf skotfæri velur það evruna. Ég skrifaði um þetta hér á DV fyrir viku: evran er hljóðlega að taka við hlutverki skjólsins.
Og hvernig fór svo? Tíu dögum síðar er jenið búið að gefa eftir um helming ávinningsins og vomir aftur við 160-múrinn. Plásturinn hélt ekki. Undirliggjandi meinið, vaxtamunur, skuldir og veikir innviðir trausts, er allt enn á sínum stað.
Þetta er heimurinn sem lítil eyþjóð í Norður-Atlantshafi þarf að staðsetja sig í: bandalög myndast hratt, gamli bakhjarlinn er upptekinn við eigin brauðfætur, og skjólið í fjármálaheiminum er evrópskt.
Mýtan um velmegunina
Heima fyrir heyrist svo setningin sem þessi grein er skrifuð gegn: að velmegun Íslands sé sönnun þess að okkur farnist best fyrir utan ESB.
Nei. Velmegun Íslands á sér tvær skýringar og hvorug þeirra er króna eða staða utan sambandsins. Sú fyrri er dugleg þjóð sem hefur það í blóðinu að þurfa að hafa fyrir hlutunum. Sú seinni er einhver mesta atvinnuþátttaka kvenna og mæðra í heimi. Við keyptum velmegunina með vinnumagni, tveimur fyrirvinnum, löngum vinnudögum og yfirvinnu, ekki með peningastefnunni.
Og reikningurinn fyrir það vinnumagn liggur fyrir, svart á hvítu í heilbrigðistölum: Ísland hefur árum saman verið meðal efstu þjóða heims í notkun þunglyndis- og kvíðalyfja. Þjóð sem þarf að vera sérfræðingur í stöðutöku, í vöxtum, verðtryggingu og gengisáhættu, bara til að halda þaki yfir fjölskyldunni, borgar það gjald einhvers staðar. Hún borgar það í svefni, í heilsu og í samveru við börnin sín. Spurningarnar sem þessi kosning snýst um hafa þjakað sömu fjölskyldurnar í nokkrar kynslóðir.
Brexit-leikbókin
Ég ætla líka að segja upphátt það sem ég sé í umræðunni: það er verið að teyma þjóðina inn á brautir Brexit, með neikvæðum og oft röngum smáfréttum, einni í einu, þar til myndin í heildina er skökk. Þetta er þekkt leikbók. Frægasta dæmið var strætó með fölskum 350 milljóna punda loforðum um heilbrigðiskerfið, og hvernig fór? Kannanir hafa nú árum saman sýnt að meirihluti Breta telur útgönguna hafa verið mistök. Fólkið sem var teymt sér eftir því.
Þetta er í grunninn barátta almannahagsmuna gegn sérhagsmunum. Það er sanngjarnt að hver lesandi spyrji sig sjálfur: hverjir hagnast á óbreyttu ástandi, og hverjir borga fyrir það?
Einfaldasta kosning í manna minnum
Því þegar öllu er á botninn hvolft er 29. ágúst ekki flókin kosning. Hún snýst ekki um inngöngu. Hún snýst um að fá loksins svörin við spurningunum sem hafa fylgt þessari þjóð kynslóð fram af kynslóð: hvað fæst í samningi, hvað kostar hann, hvað fáum við fyrir sjávarútveginn, landbúnaðinn, krónuna.
Með jái fáum við svörin, og þjóðin dæmir þau sjálf. Varnaglarnir eru margir á leiðinni að fullri aðild: samningurinn sjálfur fer í sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu, stjórnarskrárbreyting krefst samþykkis tveggja þinga með kosningum á milli, og ekkert skref er tekið án þess að þjóðin haldi um stýrið.
Með neii fáum við þessi svör aldrei. Það er öll kosningin. Heimurinn raðar sér upp á nýtt í kringum okkur, og eina spurningin 29. ágúst er hvort við viljum vita hvað okkur býðst, eða halda áfram að rífast um það í myrkri, eina kynslóðina enn.
Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.
