Í fyrsta sinn síðan eftir Fukushima hamfarirnar 2011 hafa Bandaríkin gripið inn í á jenmarkaði. Í þetta sinn var engin náttúruvá á ferð. Neyðin er bandaríski skuldabréfamarkaðurinn sjálfur. Og verkfærið sem Washington greip til? Evran.
Minnisblaðið í Camp David
Ljósmyndari Reuters náði mynd á ríkisstjórnarfundi í Camp David 31. júlí sem fór eins og eldur í sinu um fjármálaheiminn. Á minnisblaði Scotts Bessent, fjármálaráðherra Bandaríkjanna, stóð svart á hvítu: „To Do: Buy Japanese Yen (JPY) $5-10 bil."
Sama dag greindi Financial Times frá því að Seðlabankinn í New York hefði keypt jen fyrir hönd fjármálaráðuneytisins í gegnum Goldman Sachs og Morgan Stanley. Jenið lá þá nærri 40 ára lágmarki. Á mánudeginum staðfestu bæði ríkin sameiginlegt inngrip, það fyrsta í hálfan annan áratug. „Við munum ekki hika við að taka þátt í frekari sameiginlegum inngripum," skrifaði Bessent á X.
Árið 2011 var gripið inn í til að veikja jenið eftir jarðskjálfta, flóðbylgju og kjarnorkuslys. Núna þurfti að bjarga því. Gamla öryggishöfn Asíu er sjálf orðin neyðartilfellið.
Smáatriðið sem breytir öllu
Og hér kemur vendipunkturinn sem flestir misstu af. Bandaríkin seldu ekki dollara til að fjármagna jenkaupin. Þau seldu evrur úr eigin forða. Bessent þurfti meira að segja að fullvissa evrópska ráðamenn um að salan væri aðeins endurröðun forðans, ekki vantraust á evruna.
Hugsið þetta til enda. Þegar Washington þurfti að slökkva eld í eigin bakgarði án þess að hrófla við dollaranum, þá voru það evrurnar í forðanum sem reyndust nógu djúpar, seljanlegar og traustar til verksins. Evran er ekki lengur áhorfandi í kerfinu. Hún er orðin vinnutæki þess.
Neyðin er skuldabréfamarkaðurinn
Af hverju leggur Washington jeninu lið? Dálkahöfundar Bloomberg kalla inngripið plástur á bandaríska skuldabréfamarkaðinn. Japan er stærsti erlendi eigandi bandarískra ríkisbréfa. Haldi jenið áfram að falla gætu japanskir fjárfestar neyðst til að selja bréfin í stórum stíl, á versta mögulega tíma.
Tölurnar að baki tala sínu máli. Fortune greindi frá því í júlí að bandaríski ríkissjóðurinn taki nú 155 milljarða dollara að láni í hverjum einasta mánuði og greiði 24 milljarða dollara á viku, á viku, í vexti af skuldum sínum. Bessent hefur jafnframt kallað eftir því að Seðlabanki Bandaríkjanna víkki út svokallaða FIMA lánalínu svo Japan geti veðsett ríkisbréfin sín fyrir dollurum í stað þess að selja þau. Allt snýst þetta um eitt: að enginn stór eigandi fari að selja.
Evran hagar sér þegar eins og öryggishöfn
Þetta er ekki bara táknrænt. Í nýrri skýrslu Seðlabanka Evrópu um alþjóðlegt hlutverk evrunnar kemur fram að hún hafi ítrekað hegðað sér eins og öryggishöfn í áhættuköstum áranna 2025 og 2026. Þegar tollahvellur Trumps reið yfir í apríl 2025 styrktist evran á sama tíma og dollarinn féll og ávöxtunarkrafa bandarískra ríkisbréfa hækkaði. Fjármagn flúði Bandaríkin og leitaði skjóls í Evrópu. Slíkt mynstur hefði þótt óhugsandi fyrir fáeinum árum.
Á sama tíma missti jenið mest allra stórmynta í gjaldeyrisforða heims á fyrsta ársfjórðungi samkvæmt nýjustu tölum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Greinendur Deutsche Bank hafa spáð því að evran nái 1,30 dollurum árið 2027.
En gullið og frankinn?
Efasemdarmenn benda réttilega á að svissneski frankinn hafi styrkst um þrettán prósent gagnvart dollar á síðasta ári og að gull hafi farið fram úr bandarískum ríkisbréfum sem hlutfall af opinberum forða seðlabanka, að stórum hluta vegna methækkana á gullverði. En Sviss er lítið hagkerfi þar sem seðlabankinn berst gegn of sterkum franka, og gull greiðir hvorki vexti né fjármagnar viðskipti. Evrusvæðið er eina hagkerfið á Vesturlöndum með stærðina, dýptina og seðlabankann til að axla hlutverkið. Og með stórfelldri skuldabréfaútgáfu Þjóðverja vegna varnar- og innviðauppbyggingar er loks að myndast það framboð af öruggum evrueignum sem markaðurinn hefur beðið eftir í aldarfjórðung.
Og Ísland?
Hér heima göngum við að kjörborðinu 29. ágúst og svörum því hvort taka eigi upp þráðinn í aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Umræðan hefur að mestu snúist um fisk, fullveldi og fortíð. En á meðan við rífumst um gamlar línur er fjármálakerfi heimsins að endurraða sér fyrir framan nefið á okkur. Dollarinn glímir við skuldafjall, jenið þarf björgunaraðgerðir og fjármagn heimsins leitar að nýju skjóli. Krónan okkar, einn minnsti fljótandi gjaldmiðill í heimi, stendur ein á berangri í þeim stormi.
Spurningin sem kjósendur ættu að taka með sér í kjörklefann er þessi: Þegar Bandaríkin sjálf grípa til evrunnar á neyðarstundu, eftir hverju erum við þá að bíða?
Höfundur er gervigreindarfræðingur
