Norska dagblaðið Aftenposten gerði nýlega góðlátlegt grín að íslensku Evrópuumræðunni undir fyrirsögninni „Velkomin í ESB-umræðu í öfugsnúnalandi“. Þar var vísað til þess hvernig flokkarnir og hagsmunahóparnir hér heima hafa snúið hlutunum á hvolf, þar sem sömu pólitísku hópar og eru eindregið fylgjandi aðild í Noregi eru harðir andstæðingar hennar á Íslandi.
En áhugaverðasti punkturinn í greiningu Norðmanna snýr að einhverju sem er nánast þögn um á Íslandi: Framtíð EES-samningsins sjálfs.
Áhyggjur í Noregi en kæruleysi á Íslandi
Á meðan verulegar áhyggjur eru uppi í Noregi um hversu lengi EES-samningurinn muni lifa af í harðnandi heimi viðskiptastríða, nýrra tollmúra og breyttrar utanríkispólitíkur, virðast íslenskir stjórnmálamenn ganga út frá því að EES sé eilíft náttúrulögmál.
Þetta er hættuleg sjálfsblekking. EES-samningurinn var gerður á allt öðrum tímum, í heimi sem einkenndist af aukinni fríverslun og alþjóðlegu samstarfi. Þá er líka mikilvægt að halda því til haga að í upphafi stóðu sjö þjóðir EFTA-megin við samningsborðið með mikinn þunga. Eftir að Sviss hafnaði samningnum og Svíþjóð, Finnland og Austurríki gengu öll inn í ESB stóðu aðeins þrjú smáríki eftir. Samningsstaðan í dag er því allt önnur og veikari, auk þess sem Evrópusambandið ver nú sína innri markaði og samkeppnishæfni af meiri hörku gagnvart ríkjum sem standa fyrir utan.
Hver yrði staða Íslands án Noregs?
Það sem gleymist algjörlega í íslensku umræðunni er sú einfalda staðreynd að Noregur er burðarásinn í EFTA og burðarstoð EES-samningsins.
Hver yrði staða Íslands og Liechtenstein þann dag sem Norðmenn myndu ákveða að hefja aðildarviðræður og stíga skrefið til fulls inn í ESB?
Svarið er einfalt: Án Noregs yrði varla nokkur EES-samningur eftir. Ísland og Liechtenstein eru ekki að fara að reka tveggja ríkja milliríkjasamning við 450 milljóna manna markað Evrópusambandsins á sömu forsendum og nú. Við myndum standa frammi fyrir því að verða ýtt út á jaðarinn með mun lakari tvíhliða samninga, eða þurfa að semja í miklu veikari samningsstöðu.
Tími til að horfast í augu við veruleikann
Að fela sig á bak við EES-samninginn og neita að ræða aðildarviðræður er eins og að treysta á að veðrið breytist aldrei á skerinu okkar hér í miðju úthafinu.
Aðildarviðræður snúast ekki um að kasta neinu fyrir róða í flýti. Þær snúast um að tryggja framtíðarhagsmuni þjóðarinnar áður en aðrar þjóðir taka ákvarðanirnar fyrir okkur. Við þurfum að fá samninginn á borðið, sjá hvernig við tryggjum okkar auðlindir og kjör, og tryggja Íslandi öruggt sæti við borðið í stað þess að vakna upp einn daginn í öfugsnúnalandi án samnings og án þess skjóls sem EES-samningurinn veitir okkur í dag.
Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum.
