Ólafur Ragnar Grímsson, fv. forseti, hefur orðið einn áhrifamesti talsmaður nei-sinna fyrir kosningarnar 29. ágúst. Hans ábyrgð er mikil og ríkar kröfur eru gerðar til hans um að fara með rétt mál og vísa í traustar heimildir.
Skoðum sérstaklega í þessari grein umræðuna sem tengist skuldum annarra ríkja, íslensku lífeyrissjóðunum og tugmilljarða kostnaði, þá er eðlilegt að spyrja:
Hvar eru heimildirnar og er verið að segja alla söguna?
Skoðum betur í þessari grein.
1. Þurfum við að greiða skuldir annarra ESB-ríkja?
Ólafur Ragnar hefur lagt mikla áherslu á skuldavanda Evrópu. En 125. gr. sáttmálans um starfshætti ESB segir að ESB taki EKKI yfir skuldbindingar aðildarríkis og eitt aðildarríki taki ekki yfir skuldbindingar annars.
Grikkland fékk vissulega umfangsmikil lán og aðstoð gegn ströngum skilyrðum. En skuldir Grikklands urðu ekki skuldir Finna, Dana eða Þjóðverja. Það er munur á aðstoð með lánveitingum annars vegar og því að taka yfir skuldir annars ríkis hins vegar.
Hvaða lagaákvæði gerir Ísland ábyrgt fyrir ríkisskuldum annarra ESB-ríkja?
2. Eru íslensku lífeyrissjóðirnir í hættu?
Þetta er alvarleg fullyrðing. ESB setur reglur sem snerta starfsemi lífeyrissjóða. En það er allt annað en að ESB geti tekið íslenskan lífeyrissparnað til að greiða lífeyri eða skuldir annarra þjóða.
Grundvallarskipulag lífeyriskerfa er áfram á ábyrgð ríkjanna sjálfra.
Hvaða lagaákvæði heimilar ESB að taka íslenskan lífeyrissparnað til að greiða skuldbindingar annarra ríkja?
Ef heimildin er til sýnum þjóðinni hana.
3. 50 milljarðar eða hver er raunverulegi kostnaðurinn?
Nei-sinnar auglýsa nú 50 milljarða króna kostnað við ESB-aðild. En hér vantar að þetta er aðeins reiknað, áætlað, brúttóframlag er ekki nettókostnaður. Ríkin greiða til ESB en fá jafnframt fjármuni til baka. Reynsla Finnlands, Danmerkur og Svíþjóðar gefur allt aðra mynd. Árið 2024 var nettóframlag þeirra aðeins um 0,11–0,18% af landsframleiðslu. Yfirfært á Ísland samsvarar það samkvæmt útreikningum Gauta B. Eggertssonar um 5–9 milljörðum króna á ári. Sé litið yfir fleiri ár er matið um 5–13 milljarðar.
Ísland greiðir þar að auki nú þegar um 8 milljarða króna brúttó á ári vegna EES, EFTA, Schengen og þátttöku í samstarfsáætlunum.
Enginn veit samt endanlega tölu fyrir Ísland. Það þarf fyrst að semja.
4. En hver gæti ávinningur Íslands verið?
Þetta er stóra spurningin sem hverfur þegar aðeins er talað um „ESB-reikninginn“. Núverandi staða Íslands er ekki ókeypis. Við greiðum fyrir hana með háum vöxtum, gengisáhættu og fjármagnskostnaði heimila og fyrirtækja.
Danmörk er í ESB en hefur haldið eigin krónu, sem er nátengd evrunni. Þar eru langtímavextir á húsnæðislánum allt annars eðlis en við Íslendingar þekkjum.
Lægri fjármagnskostnaður getur skipt fyrirtæki milljónum og milljörðum og minni gengisáhætta getur styrkt samkeppnisstöðu þeirra.
Meiri fjárfesting skapar störf og miklu stærri ESB-markaður getur opnað ný tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki.
Höfum einnig í huga sviðsmynd þar sem mögulegur þjóðhagslegur ávinningur Íslands af ESB-aðild og evru er metinn á: 495–810 milljarða króna á ári.
Þetta er ekki staðreynd um framtíðina og ekki loforð. Þetta er sviðsmynd sem byggir meðal annars á mögulegum áhrifum lægri fjármagnskostnaðar, minni gengisáhættu, aukinna viðskipta, fjárfestingar og framleiðni.
En ef nei-sinnar vilja setja 50 milljarða á auglýsingaskilti verður líka að spyrja: Hvað ef ávinningurinn er margfalt meiri?
Það eigum við að kanna, ekki útiloka fyrir fram.
5. Krónan gefur okkur sjálfstæði – en hvað kostar hún?
Eigin gjaldmiðill gefur Íslandi sjálfstæða peningastefnu. En segir ekki alla söguna.
Henni fylgja:
· Háa vexti.
· Verðbólgu.
· Gengissveiflur.
· Verðtryggingu.
· Gengisáhættu fyrirtækja.
Sjálfstæði ríkisins skiptir máli. En fjárhagslegt sjálfstæði fjölskyldunnar skiptir enn meira máli.
Spurningin er því ekki bara: Hvað kostar ESB-aðild?
Spyrjum frekar: Hvað kostar að standa utan ESB næstu 30 árin?
6. Stærsti hálfsannleikurinn
Við kjósum ekki um ESB-aðild 29. ágúst.
· Við kjósum um hvort halda eigi viðræðunum áfram.
· Við vitum ekki enn niðurstöðuna um sjávarútveg.
· Ekki landbúnað.
· Ekki auðlindir.
· Ekki nettóframlag Íslands eða ávinning.
· Ekki allar undanþágur eða sérlausnir.
Samningurinn er ekki til.
Þess vegna veit ég ekki, frekar en Ólafur Ragnar, hvernig hann verður.
Já-sinnar vita það ekki.
Nei-sinnar vita það ekki.
Af hverju ættum við þá að segja nei áður en við vitum hvað okkur stendur til boða?
Semjum og gerum allt sem við getum til að tryggja sjávarútveginn, landbúnaðinn, fæðuöryggið og auðlindirnar.
Reiknum raunverulegan kostnað. Reiknum líka mögulegan ávinning; vextina, fjárfestinguna, atvinnulífið, öryggið og tækifæri komandi kynslóða.
Sjáum fyrst samninginn.
Ef hann er ekki nógu góður fyrir Ísland, þá segjum við nei. Ef hann getur bætt stöðu Íslands um tugi eða jafnvel hundruð milljarða á ári – eigum við ekki rétt á að vita það áður en við lokum dyrunum?
Það er kjarni kosninganna 29. ágúst.
