Við Íslendingar erum merkilega hugrakkir þegar engu á að breyta.
Við bölvum verðbólgunni, okurvöxtunum, verðtryggingunni, bönkunum, fákeppninni, húsnæðisverðinu, kvótakerfinu og stjórnmálunum.
Svo stingur einhver upp á breytingu.
Þá verður allt heilagt.
Krónan verður sjálfstæði þjóðarinnar. Kvótakerfið verður lífæð landsbyggðarinnar. Skuldsettur bóndi verður fæðuöryggi. Fákeppni verður óhjákvæmilegur fylgifiskur smæðarinnar. Og sérhagsmunir verða þjóðarhagsmunir áður en búið er að hella upp á kaffið.
Þetta er eiginlega stórkostlegt fyrirkomulag.
Við megum bölva kerfinu alla daga ársins.
Við megum bara alls ekki breyta því.
Hálf öld – og enn er beðið eftir að þetta reddist
Í nær hálfa öld höfum við búið við verðtryggingu, verðbólguskot, gengissveiflur og vaxtastig sem reglulega tekur heimilin hálstaki.
Alltaf finnst skýring.
Olía. Stríð. Covid. Eldgos. Flugfargjöld. Laun. Húsnæði.
Allt hefur þetta áhrif.
En ef sami sjúkdómurinn kemur aftur og aftur í hálfa öld er kannski kominn tími til að hætta að kenna veðrinu um og skoða húsið.
Samt er okkur sagt að kaupmáttur hafi aukist.
Frábært.
Prófið að greiða bankanum með honum.
Ungt fólk sem kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn þarf ekki fyrirlestur um kaupmáttaraukningu. Skuldsett fjölskylda þarf ekki hagfræðing í sjónvarpi til að segja sér hvað hún hefur það gott. Lítið fyrirtæki sem greiðir íslenska vexti þarf ekki Excel-skjal til að útskýra velmegunina.
Fólk sér efnahagsástandið þegar það opnar heimabankann.
Þar lýkur fyrirlestrinum og raunveruleikinn tekur við.
Krónan – saklaus frá 1918
Svo er það krónan.
Líklega saklausasti gjaldmiðill veraldar.
Verðbólgan getur verið olíunni að kenna. Stríðinu. Laununum. Húsnæðinu. Flugfargjöldunum. Eldgosunum.
Ef allt um þrýtur finnst væntanlega eitthvað í útlöndum.
Krónan sjálf er alltaf með fjarvistarsönnun.
Þeir sem vilja verja krónuna eiga fullan rétt á því.
En hvað kostar hún?
Seðlabankinn heldur úti gjaldeyrisforða upp á tæpa 940 milljarða króna til að verja stöðugleika og mæta áföllum.
Svo koma háir vextir, gengissveiflur og fjármagnskostnaður heimila og fyrirtækja.
Er ekki kominn tími til að reikna dæmið til enda?
Við virðumst sérfræðingar í að verðleggja allar hugsanlegar breytingar.
Óbreytt ástand er hins vegar alltaf ókeypis.
Ef krónan vinnur samanburðinn, gott og vel.
En þjóðfáninn er ekki greiðslumiðill.
Bóndinn má skulda – bara ekki efast
Þegar ESB ber á góma er íslenski bóndinn dreginn fram.
Fæðuöryggi. Sjálfstæði. Íslenskur landbúnaður.
Maður skyldi ætla að íslenskur bóndi hefði aldrei haft það betra.
En svo skoðar maður bóndann.
Margir bændur eru skuldsettir og fjármagna jarðir, vélar og rekstur á íslenskum vaxtakjörum. Neytandinn greiðir hátt verð fyrir matinn.
Bóndinn kvartar undan afkomunni.
Neytandinn kvartar undan verðinu.
Það hlýtur þá einhver að vera í ágætis skapi þarna á milli.
Afurðastöðvar, vinnsla, dreifing og smásala mega því gjarnan koma með í umræðuna áður en bóndinn er aftur sendur upp að þjóðfánanum.
Söguleg tengsl Framsóknarflokksins og landbúnaðarins þekkja allir. En ef áratugalöng pólitísk tryggð skilar bóndanum skuldum og háum fjármagnskostnaði er eðlilegt að spyrja hvað fékkst í staðinn.
Flokkshollusta er falleg tilfinning. Bankinn tekur hana bara ekki upp í vextina.
Fiskurinn okkar – sérstaklega í ræðum
Svo er það fiskurinn.
„Fiskurinn okkar.“
Þessi orð verða sérstaklega vinsæl þegar Brussel sést við sjóndeildarhringinn.
Ég er sammála.
Fiskurinn okkar.
En hvenær fær þjóðin að haga sér eins og eigandinn?
Aflaheimildir hafa safnast á fáar hendur og skapað gríðarleg fjárhagsleg verðmæti.
Aukið strandveiðar.
Kerfið nötrar.
Hækkið veiðigjöld.
Alþingi nötrar.
Spyrjið hvort þjóðin fái eðlilegan arð af auðlindinni.
Þá er nánast kominn þjóðarsorgardagur.
Fiskurinn er okkar þegar Brussel er nefnt. Þegar peningarnir eru taldir verður eignarhaldið skyndilega tæknilegt álitaefni.
Og stjórnvöld mega hætta að biðjast afsökunar á hugsanlegum ESB-viðræðum áður en þær eru hafnar.
Ef við ætlum til Brussel með lista yfir allt sem bannað er að ræða getum við sparað flugfarið.
Samningaviðræður þar sem engu má breyta eru ekki samningaviðræður.
Þær eru hópferð.
Þjóðin fær ekki allt fyrir ekki neitt. Látum reyna á hvað fæst fyrir íslenska hagsmuni og hvað kemur á móti.
Síðan dæmum við niðurstöðuna.
Það heitir að semja.
Enginn fær aflausn
Núverandi ríkisstjórn fær ekki undanþágu vegna þess að hún talar um breytingar.
Ríkisstjórnir eru ekki kosnar til að vera sammála vandamálunum. Þær eru kosnar til að leysa þau.
Samfylkingin fær heldur ekki minnisleysi að gjöf. Hún sat með Vinstri grænum í ríkisstjórn 2009–2013 þegar breytingar á fiskveiðikerfinu og fyrning aflaheimilda voru til umræðu.
Nú gefst tækifæri til að taka þá umræðu upp aftur.
Ekki í ræðu.
Í verki.
Stjórnarandstaðan fær enn minni afslátt.
Stór hluti hennar hefur farið með völd árum og áratugum saman og tekið þátt í að móta kerfið sem hún ver nú eins og náttúruvætti.
Það þarf sérstaka tegund af pólitískri ósvífni til að sitja árum saman við stýrið og byrja síðan að bölva stefnunni um leið og maður missir sætið.
Þeir mega gagnrýna nýja áhöfn.
Þeir mega bara ekki þykjast hafa fundið lekann í gær.
Fákeppni – íslenska náttúrulögmálið
Svo er það fákeppnin.
Bankar, tryggingafélög, olíumarkaður og verslun.
Við erum svo fá, er okkur sagt.
Einmitt.
Þess vegna þurfum við meiri samkeppni og sterkara regluverk, ekki minna.
Ráðandi fyrirtæki biðja sjaldnast sjálf um fleiri keppinauta. Það væri álíka merkilegt og ef minkurinn óskaði eftir öflugra eftirliti í hænsnakofanum.
Þess vegna höfum við stjórnvöld.
Bankarnir eiga ekki að skrifa bankareglurnar og stóru fyrirtækin eiga ekki að ákveða hversu mikla samkeppni þau þola.
Ef stjórnvöld þora ekki að ganga gegn sterkum hagsmunum vegna þess að einhver gæti orðið reiður er vandamálið ekki Brussel.
Þá er vandamálið í Reykjavík.
Nei er líka ákvörðun
ESB er látið sitja eitt í yfirheyrslu.
Hvað verður um fiskinn? Landbúnaðinn? Fullveldið? Regluverkið?
Spyrjum alls þessa.
En óbreytt Ísland situr hinum megin við borðið, fær sér kaffi og er aldrei kallað inn.
Nei er líka ákvörðun.
Þá þurfa nei-sinnar að verja það sem við höfum.
Verjið krónuna og vaxtakjörin.
Útskýrið fyrir skuldsettum bændum hvers vegna kerfið sé þeim hagstætt.
Útskýrið fyrir ungu fólki hvernig það kemst inn á húsnæðismarkaðinn.
Útskýrið hvers vegna núverandi skipting sjávarauðlindarinnar sé sú besta sem þjóðin getur fengið.
Ekki segja mér bara hvað gæti verið að ESB.
Segið mér hvað er svona fjandi gott við kerfið sem við erum með.
Ruggum honum
Ég veit ekki hvort Ísland á að ganga í Evrópusambandið.
Ég veit ekki hvort niðurstaða viðræðna yrði nógu góð til að ég samþykkti hana.
Það vita nei-sinnar ekki heldur.
Þeir vilja bara hafna niðurstöðunni áður en hún er til.
Ég vil sjá hana.
Reynum á sjávarútveginn. Landbúnaðinn. Gjaldmiðilsmálin. Sérlausnirnar.
Finnið út hvað fæst og hvað það kostar.
Síðan berum við það saman við raunverulegt Ísland.
Krónuna. Vextina. Verðtrygginguna. Fákeppnina. Kvótakerfið. Skuldsettu heimilin. Skuldsettu bændurna. Unga fólkið sem bíður.
Ef óbreytt Ísland vinnur þann samanburð, gott og vel.
Þeir sem hafa svona mikla trú á því ættu að fagna samanburðinum.
Nema óbreytt Ísland þoli hann ekki.
Við höfum ausið nógu lengi.
Bóndinn má skulda.
Unga fólkið má bíða.
Heimilin mega borga.
Þjóðin má eiga fiskinn í ræðum.
Bankarnir fá sitt.
Sérhagsmunirnir fá sitt.
Og við hin megum ausa.
Helvítis dallurinn má leka – bara ekki rugga honum.
Jú.
Ruggum honum.
Höfundur er athafnamaður.
