Getur verið skynsamlegt að segja NEI þegar við vitum að við búum ekki við fullt efnahagslegt frelsi?
Við Íslendingar tölum mikið um frelsi og fullveldi þegar Evrópusambandið ber á góma.
En við spyrjum sjaldan: Hversu frjáls erum við í raun í dag?
Ísland er smáríki með um 400 þúsund íbúa. Velmegun okkar byggist á viðskiptum við umheiminn. Við þurfum að selja fiskinn okkar, orkuna, hugvitið, tæknina og þjónustuna inn á margfalt stærri markaði en okkar eigin.
Evrópa er þar langmikilvægasta markaðssvæði okkar.
EES-samningurinn opnaði okkur stóran hluta innri markaðarins og var eitt mikilvægasta framfaraskref íslensks atvinnulífs.
En EES veitir okkur ekki fullt frelsi innan ESB
Við erum ekki í tollabandalaginu. EES nær ekki með sama hætti til allra viðskipta með sjávar- og landbúnaðarafurðir. Við tökum upp stóran hluta regluverks innri markaðarins en höfum ekki atkvæðisrétt aðildarríkis þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar.
Til viðbótar rekum við okkar eigin örgjaldmiðil með mikilli gengisáhættu og fjármagnskostnaði sem hefur um langt skeið verið hærri en hjá helstu samkeppnisþjóðum okkar.
Höfum við valið okkur þetta skerta frelsi og viljum við halda því áfram?
Skerðir krónan frelsi Íslands?
Krónan gefur okkur sjálfstæða peningastefnu. Það er raunverulegt stjórntæki. En gjaldmiðill er verkfæri, ekki markmið. Ef verkfærið leiðir til hærri fjármagnskostnaðar og meiri gengisáhættu verðum við líka að ræða hina hliðina.
- Hversu frjáls er ung fjölskylda þegar stór hluti ráðstöfunartekna hennar fer í vexti?
- Hversu frjáls er frumkvöðull þegar hugmynd sem gæti staðið undir sér við lægri fjármagnskostnað kemst aldrei af stað?
- Hversu frjálst er fyrirtæki þegar það þarf að verðleggja gengis-, verðbólgu- og vaxtaáhættu inn í langtímasamninga?
- Hversu frjálst er sveitarfélag þegar aukinn fjármagnskostnaður þrengir að uppbyggingu skóla og innviða?
- Hversu frjálst er ríkið þegar skatttekjur sem gætu farið í heilbrigðisþjónustu, menntun og innviði fara í vexti?
Vaxtakostnaður er líka mikil skerðing á frelsi
Ég hef áður sett upp einfalt reiknidæmi um vaxtaberandi skuldir íslenskra heimila, fyrirtækja, sveitarfélaga og ríkisins. Þegar 4-5% vaxtamunur er á milli Íslands og Danmerkur núna er reiknaður vaxtamunur af skuldum okkur um 415 milljarðar króna á þessu ári.
Þetta er ekki bókhaldsuppgjör og ekki loforð um að ESB-aðild eða evran myndi sjálfkrafa skila þessari fjárhæð. En dæmið sýnir hversu gríðarleg verðmæti felast í vaxtamun þegar hann leggst á skuldir heils samfélags.
Og vextirnir eru aðeins hluti myndarinnar.
Kostnaðurinn sem aldrei er færður í þjóðhagsreikninga
Baldur Pétursson hefur nýlega sett fram víðtækara mat, sjá á www.betrilifskjor.is Þar metur hann mögulegan árlegan þjóðhagslegan ávinning af ESB-aðild og evru á 495–810 milljarða króna, miðað við þær forsendur sem hann leggur til grundvallar.
Baldur bætir réttilega við vaxtamuninn öðrum áhrifum eins og vegna gengisáhættu, verri stöðu til fjárfestinga, viðskipta, framleiðni og annarra kerfisáhrifa.
Auðvitað má deila um forsendurnar og niðurstöðurnar. En við getum ekki látið eins og kostnaður núverandi kerfis sé enginn.
Það er rétt að muna að hvergi í þjóðhagsreikningum er að finna: „Kostnaður krónunnar og skertrar samkeppnisstaða Íslands“
Kostnaðurinn birtist samt annars staðar:
· Í húsnæðisláninu.
· Í fjárfestingunni sem var frestað.
· Í hærra verði.
· Í fyrirtækinu sem var stofnað erlendis.
· Í hugmyndinni sem fékk aldrei fjármagn.
· Í starfinu sem varð aldrei til.
Af hve mörgum tækifærum og nýsköpun höfum við misst?
Þetta er kannski alvarlegasta spurningin. Íslendingar hafa menntun, hugvit, orku og frumkvöðlakraft til að skapa miklu meiri verðmæti. En nýsköpun þarf fjármagn, fyrirsjáanleika og markað.
Fyrirtæki fjárfestir í dag vegna tekna í framtíðinni; eftir þrjú, fimm eða tíu ár. Því meiri sem óvissan er og því dýrara sem fjármagnið er, því færri verkefni eru metin innan áhættumarka og séu nægjanleg arðbær.
Þannig skerðist í raun frelsið án þess að við tökum eftir því.
Hvernig teljum við fyrirtækin sem urðu aldrei til?
Viðskiptafrelsi er lífæð smáríkis eins og Íslands
Stór þjóð getur að einhverju marki treyst á stóran heimamarkað. Ísland getur það ekki. Þess vegna er frelsi til viðskipta ein megin undirstaða lífskjara okkar.
Því eigum við að spyrja hvers vegna við ættum ekki að kanna hvort við getum fengið enn betri aðgang að okkar mikilvægasta markaði.
· Hvað gæti aukið markaðsfrelsi þýtt fyrir íslenskan sjávarútveg?
· Gætum við fullunnið meira hér heima?
· Gætu íslensk tæknifyrirtæki auðveldara litið á Evrópu sem sinn heimamarkað?
· Gætu íslensk fyrirtæki fjárfest og vaxið hraðar yfir landamæri?
· Gætu erlendir fjárfestar frekar valið Ísland?
Þetta eru ekki bara ESB-spurningar. Þetta eru spurningar um framtíðarverðmætasköpun Íslands.
Við tökum reglurnar – en komum ekki að umræðu eða setningu þeirra
Svo er enn ein mótsögnin sem við verðum að ræða þegar talað er um fullveldi. Í gegnum EES tökum við upp stóran hluta þeirra reglna sem gilda á innri markaðnum.
En við höfum ekki sömu formlegu aðkomu að endanlegri lagasetningu ESB og aðildarríkin. Ísland er því hvorki alveg úti né alveg inni.
Þá er sanngjarnt að spyrja: Er meira fullveldi fólgið í því að vera ekki við borðið og þurfa síðan að taka upp stóran hluta reglnanna? Eða gæti raunverulegt fullveldi líka falist í því að nota rödd okkar, sæti og atkvæði til að hafa áhrif á kerfið sem við höfum þegar tengst?
Hverju fórnum við með skertu frelsi?
Þetta er spurningin sem mér finnst vanta í umræðuna.
· Við fórnum hluta ráðstöfunartekna heimilanna í hærri fjármagnskostnað.
· Við skerðum fjárfestingargetu fyrirtækja.
· Við tökum gengisáhættu sem keppinautar innan evrusvæðisins þurfa ekki að bera í viðskiptum sín á milli.
· Við missum mögulega af fjárfestingum.
· Við takmörkum hluta viðskiptafrelsis okkar gagnvart okkar mikilvægasta markaði.
· Við tökum upp reglur án þess að hafa sömu stöðu við lokaákvarðanir og aðildarríkin.
Hugsanlega er stærsti kostnaðurinn sá sem við sjáum aldrei: fyrirtækin, störfin og verðmætin sem urðu ekki til.
Hversu mikið kostar þetta Ísland?
- 415 milljarða?
- 500 milljarða?
- 800 milljarða?
Við vitum ekki nákvæma töluna. En vitum við ekki nóg til sjá að það er óskynsamlegt að segja nei við því að kanna hvort hægt sé að gera betur.
Ég er ekki að halda því fram að ESB-aðild leysi öll vandamál Íslands. Ég vil að við höfum sömu tól og Danir í okkar verkfærakistu til að skapa traustan efnahag.
Ég er alls ekki að halda því fram að við eigum að samþykkja hvaða samning sem er. Ég er aðeins að halda því fram að núverandi staða sé ekki nógu góð til þess að við eigum að neita að kanna möguleikana á betri kosti – meira frelsi.
Hvað gæti full þátttaka á innri markaðnum þýtt fyrir fyrirtæki, nýsköpun og störf?
Fáum svörin.
Síðan berum við samninginn saman við EES og krónuna.
Ef hann er verri, segjum við nei. Ef við með betri upplýsingum sjáum að samningur gefur okkur meira frelsi og tækifæri, þá semjum við já.
Það er frelsi
Þess vegna vil ég snúa einni algengustu spurningunni í ESB umræðunni við: Hverju miklu fórnum við með því að standa utan ESB?
Fyrir smáríki sem byggir velmegun sína á frjálsum viðskiptum, þekkingu og tengslum við umheiminn getur sú spurning skipt sköpum.
Frelsi er ekki bara rétturinn til að standa einn.
· Frelsi er að geta átt viðskipti.
· Frelsi er að geta fjárfest.
· Frelsi er að geta skapað.
· Frelsi er að hafa áhrif.
· Frelsi er að geta valið.
Getur þá verið skynsamlegt að segja nei 29. ágúst – áður en við vitum hvort við getum fengið meira frelsi og betri efnahagsgrunn en við höfum í dag?
Ég tel ekki – næsta skref er því: JÁ – til að semja og sjá samninginn.
Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun. Kennari og fyrirlesari um leiðtogamenningu og Qigong lífsorku – lifsraekt.is
