Gerpla Halldórs Laxness fjallar um þá fóstbræður Þorgeir Hávarsson og Þormóð Kolbrúnarskáld. Í seinni hluta bókarinnar eltist Þormóður við Ólaf konung digra Haraldsson til að flytja honum kvæði. Þegar þeir loks hittast á Stiklastöðum er Þormóður búinn að gleyma kvæðinu. Skáldið leitaði til mín nokkru síðar og hafði áhyggjur af þessu minnisleysi. „Er ég nokkuð með Alzheimer?“ sagði hann alvarlegur á brún.
Minnisleysi er algeng kvörtun. Mikil samfélagsumræða um Alzheimer og elliglöp veldur því að margir óttast þessa sjúkdóma. Minnið er skrítið og háþóað fyrirbæri. Hvert samtal er flókið samspil milli málstöðva og minnis þar sem hugsun er færð í orð. Enginn veit með vissu hvernig minnið starfar. Sennilega er um að ræða rafstrauma í miðtaugakerfinu og boðefni sem færast milli taugaenda. Skammtímaminnið byggist á skammæjum raffræðilegum fyrirbærum en langtímaminnið á langvinnri breytingu eggjahvítuefna í taugafrumum.
Minnið er mismunandi. Tyrkinn Mehmet Halici fór með 666 vers úr Kóraninum utan að á 6 klukkustundum. Sumir muna stóran hluta ævi sinnar með nákvæmum dagsetningum. Öðrum gengur illa að gera grein fyrir atburðum liðinnar viku. Heilinn getur munað margt en ekki allt. Bestu heilarnir geta gleymt því sem engu máli skiptir en munað allt hitt. Til að geta munað verðum við geta gleymt.
Það er fullkomlega eðlilegt að margt gleymist í áreiti daganna þar sem kröfur og hraði verða alltaf meiri. Margir boltar eru á lofti í einu og síminn heimtar óskipta athygli. Stór hluti minnisleysis stafar af streitu og sjúkdómahræðslu. Þumalfingursreglan er sú að þeir sem hafa mestar áhyggjur af Alzheimer eru ekki með sjúkdóminn en þeir sem eru með sjúkdóminn hafa takmarkaðar áhyggjur. Sjúkdómsmyndin er fjölþætt og einkennist af minnistruflunum, stirðleika og andlegum hægagangi. Persónuleikinn breytist og sjúklingurinn einangrast og þagnar. Alzheimer sjúkdómurinn er því mikið meira en þessi gleymska sem allir einblína á.
Ég hitti Þormóð skáld aftur nokkrum dögum eftir Stiklastaði. Hann þuldi kvæðið um Ólaf án þess að hika. „Ég hafði ekki gleymt kvæðinu. Var bara stressaður og pirraður á þessum montna litla Norðmanni. Stundum verður maður að geta gleymt.“ Hann bætti við glottandi; „eða eins og Þorgeir Hávarsson sagði stundum í gamla daga: „Þeir sem muna allt eru jafn illa staddir og þeir sem gleyma öllu.“ Hann mundi hverja einustu móðgun og allar ávirðingar í lífinu og það varð hans banamein!“
