Evrópusambandið er eitt merkasta stjórnmála- og þjóðréttarlega samstarfsverkefni samtímans. Um er að ræða samstarf fullvalda ríkja sem hafa ákveðið að deila valdi á tilteknum sviðum til að ná sameiginlegum markmiðum. Með þróun þess hefur orðið til ný tegund alþjóðlegs samstarfs sem hefur haft mikil áhrif á efnahagslega og pólitíska þróun Evrópu.
Evrópa gekk á fyrri hluta tuttugustu aldar í gegnum tvær heimsstyrjaldir og var í rústum eftir þá síðari. Við tók umfangsmikil uppbygging, ekki aðeins efnahagsleg heldur einnig pólitísk, þar sem leitast var við að skapa umgjörð um samstarf sem gæfi ríkjum Evrópu sterkari hvata til samvinnu en vopnaðra átaka.
Samstarfið hófst með Kola- og stálbandalaginu, sem var stofnað árið 1951. Hugmyndin var einföld en byltingarkennd: að setja mikilvægar atvinnugreinar undir sameiginlegan ramma og tengja þannig hagsmuni ríkjanna að stríð yrði sífellt ólíklegri kostur. Þessi samvinna varð grunnur að frekara samstarfi, fyrst með Rómarsáttmálunum árið 1957 og síðar Maastricht-sáttmálanum, sem stofnaði Evrópusambandið og tók gildi árið 1993. Samstarfið hefur síðan þróast áfram, meðal annars með Lissabonsáttmálanum, sem tók gildi árið 2009 og gerði Sáttmála ESB um grundvallarréttindi lagalega bindandi.
Friður og alþjóðasamvinna
Í 2. gr. sáttmála ESB eru sett fram grunngildi sambandsins: virðing fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkinu og mannréttindum, þar á meðal réttindum minnihlutahópa. Þessi gildi eru sameiginleg aðildarríkjunum og grundvöllur samfélags sem einkennist af fjölhyggju, jafnrétti, umburðarlyndi, réttlæti, samstöðu og bann við mismunun.
Með ESB hefur verið byggt upp náið efnahagslegt, lagalegt og pólitískt samstarf sem gerir frið og samvinnu að sameiginlegum hagsmunum aðildarríkjanna. Sambandið hefur jafnframt orðið mikilvægur vettvangur sameiginlegra viðbragða við alþjóðlegum áskorunum, svo sem vopnuðum átökum, efnahagskreppum, loftslagsbreytingum, orkuöryggi, fólksflutningum og alþjóðlegri glæpastarfsemi.
Aðildarríkin hafa þannig saman meira vægi á alþjóðavettvangi en þau hefðu hvert fyrir sig. Þetta getur skipt sérstaklega miklu máli fyrir minni ríki, þar á meðal Ísland.
Mannréttindi, lýðræði og réttarríkið
ESB er ekki eingöngu efnahagslegt samstarf. Ríki sem sækir um aðild þarf að uppfylla pólitísk skilyrði um lýðræðislega stjórnarhætti, réttarríkið, vernd mannréttinda og vernd minnihlutahópa. Þess vegna hafa mörg ríki í Mið- og Austur-Evrópu, sem losnuðu undan stjórn kommúnista eftir 1989, þurft að ráðast í umfangsmiklar umbætur og aðlögun áður en þau voru talin uppfylla skilyrði aðildar.
Virðing fyrir réttarríkinu er jafnframt forsenda þess að sameiginlegar reglur sambandsins virki sem skyldi. ESB er því ekki hefðbundið fríverslunarsamstarf heldur víðtækt pólitískt, lagalegt og efnahagslegt samstarf.
Sambandið hefur einnig þróað eigið kerfi til verndar grundvallarréttindum. Sáttmáli ESB um grundvallarréttindi varð lagalega bindandi árið 2009 og gildir meðal annars um stofnanir sambandsins og aðildarríki þegar þau framkvæma ESB-rétt.
ESB leitast jafnframt við að efla lýðræði, mannréttindi og réttarríkið utan sambandsins, meðal annars með diplómatískum samskiptum, þróunarsamvinnu, viðskiptasamningum og öðrum úrræðum.
Sameiginlegur markaður
Innri markaðurinn er eitt mikilvægasta afrek Evrópusamstarfsins. Markmiðið er að skapa sameiginlegt markaðssvæði þar sem vörur, þjónusta, fjármagn og fólk geta farið frjálst yfir landamæri samkvæmt sameiginlegum reglum.
Fyrirtæki á innri markaðnum fá þannig aðgang að einum stærsta markaði heims, sem hefur auðveldað viðskipti og fjárfestingar og aukið möguleika fólks til að starfa, stunda nám og búa í öðrum ríkjum. Neytendur njóta jafnframt aukins úrvals og samkeppni.
Fjórfrelsið stendur þó ekki eitt og sér. Í sáttmálum ESB er lögð áhersla á mjög samkeppnishæft félagslegt markaðshagkerfi, félagslegar framfarir og mikla umhverfisvernd. Sameiginlegi markaðurinn hefur því orðið ein mikilvægasta stoð sambandsins og skapað grundvöll fyrir umfangsmikil viðskipti, fjárfestingu og aukna hagsæld í Evrópu.
Umhverfi, loftslag og sameiginlegar áskoranir
Loftslagsmálin sýna vel hvers vegna samstarf ríkja skiptir máli. Loftslagsbreytingar virða ekki landamæri og því skiptir máli að ríki samræmi aðgerðir sínar. ESB hefur sett sameiginleg og bindandi markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og stefnir að loftslagshlutleysi árið 2050.
Styrkur sambandsins felst meðal annars í því að aðildarríkin geta sett sameiginlegar reglur sem ná til eins stærsta markaðssvæðis heims. Þannig geta evrópskar reglur haft áhrif langt út fyrir landamæri sambandsins.
Hið sama á við um orkumál, umhverfisvernd, matvælaöryggi, neytendavernd og stafrænt hagkerfi. Þegar ríki standa saman geta þau haft meira pólitískt og efnahagslegt vægi en þegar þau starfa hvert í sínu lagi.
Um hvað snýst málið?
Fyrir Ísland snýst umræðan um ESB því ekki aðeins um markaðsfrelsi, tolla, landbúnað eða sjávarútveg. Hún snýst líka um friðsamlegt samstarf ríkja sem, eftir hörmulega sögu átaka í Evrópu, ákváðu að byggja framtíð sína í auknum mæli á samstarfi, sameiginlegum reglum, sameiginlegum gildum og gagnkvæmum hagsmunum.
Málið snýst um hvort Íslendingar vilji taka frekari þátt í þessu sögulega mikilvæga samstarfi Evrópuríkja og þar með styrkja stöðu sína í efnahags-, viðskipta- og alþjóðamálum. Það snýst einnig um lýðræði, mannréttindi, réttarríki, evrópska samheldni og möguleika á að styrkja lífskjör á Íslandi enn frekar, þar á meðal í dreifðum byggðum landsins.
Loks snýst það um hvernig lítil ríki geta varðveitt menningarlega fjölbreytni, menningu sína og tungumál innan stærra evrópsks samfélags.
Hún snýst á endanum um hvar við teljum að Ísland eigi að standa í breyttum heimi – og hversu mikinn þátt við viljum taka í því evrópska samstarfi sem hefur mótað álfuna á síðustu áratugum.
Höfundur er lögmaður á Thales – lögfræðiþjónustu og fyrrv. dómari við mannréttindadómstól Evrópu
