Tillaga mín er að Alþingi skipi strax óháð sérfræðiteymi sem fái það verkefni að leggja fram, helst fyrir næstu áramót, raunhæfar tillögur um hvernig Ísland geti náð meiri efnahagslegum stöðugleika, sem skapar forsendur fyrir minni verðbólgu og lægri vöxtum.
Þjóðaratkvæðagreiðslan er að baki. Niðurstaðan liggur fyrir og hana ber að virða. En verkefnin sem blasa við íslenskum heimilum og fyrirtækjum eru enn þau sömu:
Háir vextir. Verðbólga. Sveiflur krónunnar. Óvissa um framtíðina.
Nú þurfum við að horfa fram á veginn. Spurningin er ekki aðeins hvernig Seðlabankinn eigi að bregðast við næsta verðbólguskoti.
Stóra spurningin er: Getum við breytt efnahagsumhverfinu þannig að verðbólguskotin verði færri, sveiflurnar minni og vextir lækki?
Nú verðum við að láta reyna á það.
Hvernig sköpum við stöðugleika?
Áður en við ræðum gengið þurfum við að horfa á heildarmyndina. Efnahagslegur stöðugleiki verður ekki skapaður með einni vaxtaákvörðun eða einni breytingu á gengisstefnu. Allt efnahagsumhverfið þarf að vinna í sömu átt.
Við þurfum meðal annars að horfa á eftirfarandi:
- Laun og verðmætasköpun. Launahækkanir þurfa til lengri tíma að taka mið af framleiðniaukningu og raunverulegri verðmætasköpun. Kaupmáttur verður ekki varanlega aukinn með launahækkunum sem skila sér aftur út í verðlag - verðbólgu.
- Verðlagningu fyrirtækja. Atvinnulífið verður að axla sömu ábyrgð. Hófsemi í launakröfum má ekki breytast í aukna álagningu fyrirtækja. Samkeppni og gagnsæ verðmyndun skipta miklu.
- Ríkisfjármál. Ríkið þarf að ganga á undan. Það getur ekki aukið þenslu á sama tíma og Seðlabankinn reynir að draga úr henni með háum vöxtum.
- Gjaldskrár hins opinbera. Ríki og sveitarfélög þurfa einnig að sýna aðhald í hækkun gjaldskráa.
- Framleiðni. Við þurfum að skapa meiri verðmæti á hverja vinnustund með menntun, nýsköpun, tæknivæðingu og fjárfestingu.
- Húsnæðismarkaðinn. Nægt framboð húsnæðis er líka hluti af verðbólgustefnu. Viðvarandi skortur þrýstir upp verði og húsnæðiskostnaði.
- Fjármálakerfið. Bankar þurfa að vera sterkir og gjaldeyrisáhætta heimila, fyrirtækja og fjármálakerfis undir ströngu eftirliti.
- Gjaldeyrisforðinn. Ef við ætlum að halda gengi stöðugra þurfum við nægilega sterkan gjaldeyrisforða til að mæta áföllum og verja trúverðuga gengisstefnu.
- Krónuna sjálfa. Að lokum þurfum við að spyrja hvort núverandi fyrirkomulag gjaldmiðilsins sé besta leiðin eða hvort hægt sé að skapa krónunni traustara akkeri.
Þetta eru ekki níu aðskilin verkefni. Þetta eru hlutar af sama efnahagskerfinu. Ef laun og verð hækka langt umfram framleiðni, ríkisútgjöld auka þenslu og húsnæðisskortur þrýstir upp verði, getur Seðlabankinn ekki einn skapað stöðugleika.
Við þekkjum afleiðingarnar: Verðbólga hækkar. Vextir hækka. Heimili og fyrirtæki borga reikninginn.
Getum við rofið þennan vítahring?
Þjóðarsátt um stöðugleika
Ég tel að við eigum að skoða nýja þjóðarsátt um efnahagslegan stöðugleika.
Það þýðir ekki launafrystingu eða verðstöðvun. Þvert á móti þurfa laun að geta hækkað þegar framleiðni og verðmætasköpun aukast. Fyrirtæki þurfa að geta breytt verði þegar raunverulegur kostnaður breytist. En allir þurfa að vinna að sama markmiði. Launafólk, atvinnurekendur, ríki, sveitarfélög og fjármálakerfið þurfa að geta treyst því að allir séu meðvitaðir um sína ábyrgð.
Markmiðið er skýrt: Minni verðbólga. Lægri vextir. Sterkari kaupmáttur. Meiri fyrirsjáanleiki.
En þá komum við að einni stærstu spurningunni.
Hvernig gerum við krónuna stöðugri?
Getum við dregið úr gengissveiflum, styrkt verðbólguvæntingar og þannig skapað betri forsendur fyrir lægri vöxtum? Hér þurfum við að skoða reynslu annarra þjóða, ekki til að afrita þær heldur til að læra af þeim.
Hvað getum við lært af Dönum?
Danir hafa haldið sinni eigin krónu en fylgt fastgengisstefnu í meira en fjóra áratugi. Danska krónan er tengd mjög fast við evruna. Miðgengið er 7,46038 danskar krónur fyrir evru og formleg vikmörk eru ±2,25%. Í reynd hefur gengið lengi verið enn stöðugra.
Danir hafa því tekið skýra ákvörðun: Þeir halda krónunni en nota evruna sem akkeri peningastefnunnar.
Það hefur afleiðingar. Danski Seðlabankinn notar vexti fyrst og fremst til að halda genginu stöðugu. Ríkisfjármálin þurfa því að taka meiri ábyrgð á að jafna hagsveiflur.
Þetta er lykilatriði fyrir Ísland. Við getum ekki bæði fest gengið og ætlast til þess að Seðlabankinn geti alltaf ákveðið íslenska vexti óháð umheiminum.
Ísland getur heldur ekki einfaldlega afritað danska kerfið. Danmörk er þátttakandi í ERM II og hefur þar formlegt samstarf við evrukerfið sem Ísland hefur ekki.
Einhliða íslensk gengisfesta yrði því fyrst og fremst okkar ábyrgð. Það þýðir ekki að hún sé ómöguleg. Það þýðir að við þurfum að gera djúpa rannsókn og setja upp sviðsmyndir til að geta tekið góða ákvörðun um hvernig við innleiðum okkar grunn að „fastri“ krónu.
Skoðum einfalt dæmi. Hvað ef evran væri um 145 krónur?
Meðalgengi evrunnar var um 149 krónur árið 2023, aftur um 149 krónur árið 2024 og tæpar 145 krónur árið 2025. Undanfarið hefur krónan verið enn sterkari.
Hugsum okkur nú – eingöngu sem reiknidæmi – að hagfræðileg greining sýndi að 145 krónur fyrir evru væri sjálfbært langtímajafnvægisgengi.
Gætum við þá byggt upp hagstjórn sem héldi genginu innan ákveðinna marka í kringum það? Til dæmis mætti fyrst skoða breiðara gengisbil og þrengja það síðar ef verðbólga lækkar, gjaldeyrisforði styrkist og trúverðugleiki kerfisins eykst.
En hér þarf mikla varúð. 145 er dæmi – ekki niðurstaða.
Of sterk króna getur skaðað samkeppnisstöðu sjávarútvegs, ferðaþjónustu og annars útflutnings. Of veik króna eykur verðbólguþrýsting.
Rétt upphafsgengi verður því að byggjast á ítarlegu mati á framleiðni, raungengi, utanríkisviðskiptum, viðskiptajöfnuði og samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs.
Evra – eða evra og dollar?
Við þurfum líka að spyrja hvort evran ein sé besta akkerið. Stór hluti viðskipta Íslands er við Evrópu en dollarinn skiptir einnig verulegu máli fyrir hluta útflutnings og alþjóðlega verðmyndun. Dollarinn hefur sveiflast verulega gagnvart evrunni undanfarin ár.
Þess vegna ætti ekki aðeins að reikna út evrufestingu. Við ættum að bera saman þrjár leiðir: Tengingu krónunnar við evru. EUR/USD-myntkörfu, til dæmis 70% evru og 30% dollar og viðskiptavegna myntkörfu sem endurspeglar raunveruleg utanríkisviðskipti Íslands.
Hlutföll eins og 70/30 eru aðeins dæmi. Sérfræðingar eiga að reikna út hvað hentar íslenska hagkerfinu.
Í greiningarvinnu spyrjum við: Hvað hefði gerst ef við hefðum farið þessa leið árið 2024?
Tökum raunveruleg gengisgögn frá ársbyrjun 2024 til dagsins í dag og reiknum mánuð fyrir mánuð hvernig krónan hefði þróast samkvæmt mismunandi kerfum.
· Hverjar hefðu sveiflurnar orðið?
· Hvað hefði gerst þegar dollarinn styrktist eða veiktist?
· Hvernig hefði verðlag innflutnings þróast?
· Hvað hefði gerst með samkeppnisstöðu útflutningsgreina?
· Hvaða vaxtastefnu hefði þurft til að verja gengið?
Þannig færum við umræðuna frá skoðunum yfir í mælanlegar sviðsmyndir.
Gengisfesta er ekki ókeypis
Við þurfum líka að vera gera okkur grein fyrir að fastara gengi hefur bæði kosti og galla. Í litlu hagkerfi geta gengissveiflur tekið á sig hluta af stórum ytri áföllum. Ef gengið er fest minnkar sá sveigjanleiki.
Þá þurfa ríkisfjármál, vinnumarkaður, framleiðni og fjármálakerfið að geta tekið meira af álaginu. Þar sem Ísland hefði ekki sama bakhjarl og Danmörk innan ERM II þyrftum við sjálf að byggja upp trúverðugleika kerfisins og hafa nægilega sterkan gjaldeyrisforða til að verja það.
Þess vegna er þetta ekki bara spurning um: „Hvert á gengi evrunnar að vera?“
Stóra spurningin er: „Erum við tilbúin að reka íslenskt efnahagslíf þannig að stöðugra gengi geti haldist?“
Sérfræðiteymi skili fyrir áramót
Ég legg til að ríkisstjórnin bregðist hratt við. Skipað verði lítið, óháð og öflugt sérfræðiteymi íslenskra og erlendra sérfræðinga í peningamálum, ríkisfjármálum, vinnumarkaði, fjármálakerfi og utanríkisviðskiptum.
Teymið skili tillögum fyrir næstu áramót. Verkefnið verði ekki að sanna að fastgengi sé rétt. Ekki heldur að sanna að núverandi kerfi sé rangt.
Verkefnið verði að svara einni meginspurningu: Hver er besta raunhæfa leið Íslands að varanlega minni verðbólgu, lægri vöxtum og meiri efnahagslegum stöðugleika?
Teymið beri saman núverandi peningastefnu, tengingu við evru, EUR/USD-myntkörfu og viðskiptavegna myntkörfu.
Það reikni sviðsmyndir aftur til ársbyrjunar 2024 og meti áhrif mismunandi leiða á gengi, verðbólgu, vexti, kaupmátt, húsnæðislán, atvinnu, fjárfestingu, sjávarútveg, ferðaþjónustu og annan útflutning.
Jafnframt verði metið hversu mikinn gjaldeyrisforða þurfi og hvaða breytingar þurfi á ríkisfjármálum, launamyndun, verðtryggingu, húsnæðismarkaði, samkeppni, framleiðni og fjármálakerfi.
Ekki síst: Hvað þurfum við sjálf að gera öðruvísi til að skapa stöðugleikann?
Markmiðið er eitt og skýrt: Hvernig byggjum við upp efnahagslegan stöðugleika þannig:
· Að íslensk fjölskylda geti tekið langtímalán án þess að þurfa sífellt að óttast ný verðbólguskot og mjög háa vexti.
· Að ungt fólk geti komið sér upp heimili með meiri fyrirsjáanleika.
· Að fyrirtæki geti fjárfest, skapað störf og gert langtímaáætlanir án þess að gengis- og vaxtasveiflur kollvarpi forsendunum.
· Að við getum aukið kaupmátt með raunverulegri verðmætasköpun – ekki með því að elta verðbólguna með sífellt hærri launum og verði.
Danir ákváðu fyrir meira en fjórum áratugum að gera stöðugleika að kjarnanum í sinni peningastefnu. Við þurfum ekki að velja sömu leið. En við eigum að læra af þeim sem hafa náð meiri stöðugleika en við.
Þjóðin hefur kosið. Nú eigum við að horfa fram á veginn. Skipum sérfræðiteymið strax. Fáum staðreyndirnar, sviðsmyndirnar og valkostina á borðið fyrir áramót.
Útfærum íslensku leiðina að minni verðbólgu, lægri vöxtum og meiri efnahagslegum stöðugleika.
Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun. Kennari og fyrirlesari um leiðtogamenningu og Qigong lífsorku – lifsraekt.is
