Sýklalyfjaónæmi er eitt stærsta lýðheilsuviðfangsefni samtímans. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur um árabil varað við því að vaxandi ónæmi baktería gegn sýklalyfjum grafi undan einni mikilvægustu stoð nútímalæknisfræði. Þegar sýklalyf missa virkni sína verða sýkingar erfiðari í meðferð, meðferðartími lengist og kostnaður eykst.
Þótt sýklalyfjaónæmi eigi sér margar orsakir ríkir víðtæk samstaða um að draga þurfi úr allri ónauðsynlegri notkun sýklalyfja. Það á jafnt við í heilbrigðisþjónustu sem í búfjárrækt. Því meiri sem sýklalyfjanotkun er, þeim mun meiri verður valþrýstingurinn sem stuðlar að þróun og útbreiðslu ónæmra baktería. Af þeim sökum hafa WHO, FAO og WOAH um árabil hvatt til ábyrgrar og hóflegrar sýklalyfjanotkunar.
Í þessu samhengi hefur Ísland sérstaka stöðu. Samkvæmt gögnum ESVAC er notkun sýklalyfja í íslenskri búfjárrækt með því allra minnsta sem þekkist í Evrópu. Þessi sérstaða verður enn skýrari í ljósi þess að sýklalyfjanotkun í búfé er langt um meiri í þeim löndum sem hvað mest er flutt inn frá af búvörum til Íslands. Á sama tíma hefur Evrópusambandið sett sér það markmið að draga verulega úr sýklalyfjanotkun í landbúnaði fyrir árið 2030. Þessi munur skiptir máli, ekki aðeins vegna þróunar sýklalyfjaónæmis heldur einnig vegna þess að sífellt meiri athygli beinist nú að umhverfisáhrifum sýklalyfjanotkunar.
Umhverfið orðið hluti af baráttunni gegn sýklalyfjaónæmi
Á síðustu árum hefur vísindaleg umræða um sýklalyfjaónæmi tekið nýja stefnu. Áður beindist athyglin fyrst og fremst að þróun sýklalyfjaónæmra baktería. Nú beinast rannsóknir í auknum mæli að því hvernig sýklalyfjaónæmisgen (ARG) dreifast í umhverfinu og hvaða áhrif þau geta haft á vistkerfi.
Þótt lengi hafi verið vitað að lyfjaleifar og niðurbrotsefni sýklalyfja berast út í umhverfið með saur og þvagi dýra sem fengið hafa sýklalyfjameðferð, beinast rannsóknir nú í vaxandi mæli að sýklalyfjaónæmisgenunum sjálfum. Nýlegar yfirlitsrannsóknir benda til þess að búfjáráburður geti verið mikilvæg leið fyrir slík gen inn í jarðveg þar sem þau verða hluti af örverusamfélögum hans. Þar geta þau borist milli baktería með láréttum genaflutningi og þannig stuðlað að frekari útbreiðslu sýklalyfjaónæmis.
Rannsóknir hafa jafnframt sýnt að sýklalyfjaónæmisgen geta fundist í jarðvegi og í tengslum við plöntur sem ræktaðar eru í jarðvegi sem hefur verið áborinn með búfjáráburði. Hversu mikil þýðing þessarar dreifingarleiðar er fyrir matvælaöryggi og heilsu manna er enn til rannsóknar, en hún er talin nægilega mikilvæg til að vera eitt helsta rannsóknarefni á þessu sviði.
Þessi nýja þekking gefur tilefni til að horfa á matvælaframleiðslu í víðara samhengi en áður. Hingað til hefur umræðan um sjálfbærni einkum snúist um kolefnisspor, vatnsnotkun, landnýtingu og flutninga. Nú bætist við annar þáttur sem vert er að taka með í reikninginn: áhrif sýklalyfjanotkunar á þróun sýklalyfjaónæmis og álag á vistkerfi.
Í því ljósi vaknar eðlilega sú spurning hvort skynsamlegt sé að auka neyslu matvæla sem framleidd eru við margfalt meiri notkun sýklalyfja en tíðkast hér á landi, þegar við getum framleitt margar þessara afurða hér við mun minni sýklalyfjanotkun.
Ef lítil sýklalyfjanotkun dregur ekki aðeins úr hættu á þróun sýklalyfjaónæmis heldur einnig úr álagi á vistkerfi er hún ekki aðeins kostur fyrir landbúnaðinn heldur samfélagslegt verðmæti. Það er sjónarmið sem vert er að hafa í huga þegar mótuð er stefna um framtíð íslenskrar matvælaframleiðslu, lýðheilsu og umhverfisverndar.
Höfundur er hagfræðingur með áratuga reynslu af störfum fyrir íslenskan landbúnað
