Í dag eru liðin 15 ár frá hryðjuverkunum í Noregi þar sem Anders Breivik sprengdi bílsprengju í miðborg Osló og skaut svo til bana 69 ungmenni á Útey. Alls létust 77 manns þennan hræðilega dag.
Atli Steinn Guðmundsson, blaðamaður á Morgunblaðinu, var búsettur í Noregi á þeim tíma og rifjaði upp þennan hryllilega dag í viðtali í Bítinu á Bylgjunni í morgun.
„Þarna var ég tiltölulega nýkominn, ég var búinn að búa í Noregi síðan í maí 2010, rúmt ár. Ég var í ræktinni upp úr hádegi þennan dag. Þegar ég kem út þá er ég með ósvöruð símtöl frá ykkur og Ríkisútvarpinu og helstu fjölmiðlum Íslands. Mér datt ekki í hug hvað gæti verið málið,“ sagði Atli Steinn, hugsaði hann með sér að það yrði hringt aftur.
„Svo kemur maður heim og kíkir á netið og þá skellur það á manni að þjóðin er á hliðinni í þessari hryðjuverkaárás.“
Norðmenn duglegir að minnast dagsins
Á hverju ári síðan þá minnist norska þjóðin þessara atburða. „Nú hefur verið sett upp 22. júlí-miðstöð í Osló, sem þeir vilja ekki kalla safn heldur umhugsunar- og minningarstofnun um þennan atburð. Þangað er fólk að safnast. Það hefur alltaf verið samkoma við Útey. Norðmenn hafa alltaf verið duglegir að minnast þessa dags og passa að þetta gleymist ekki, það er ákaflega mikilvægt.“
Að sama skapi er passað vel upp á að koma ekki sjónarmiðum Breiviks á framfæri en hann hafði sent 1.518 blaðsíðna skýrslu með heitinu 2083: Sjálfsstæðisyfirlýsing Evrópu á ýmsa aðila. Sérfræðingar sem rýndu í skýrsluna skilgreindu Breivik sem múslimahatara sem sá sig sem riddara að berjast gegn innflutningi múslima til Evrópu.
Ryki slegið í augu lögreglu
„Hann var búinn að þaulskipuleggja þetta. Hann valdi sér heldur betur tímann, hjarta sumarfrístímabils Norðmanna, þjóðfélagið er hálfpartinn í dvala þarna rétt áður en allt fer af stað aftur í ágúst. Breivik hafði komið fyrir sprengjum sem voru tímastilltar í miðborg Oslóar,“ segir Atli Steinn. Var þeim komið fyrir í ríkisstjórnarhverfinu þar sem ráðuneyti eru staðsett.
„Þetta var til að slá ryki í augu lögreglunnar því um það leyti sem þær sprungu þá er hann haldinn af stað til Utoya.“
Þar fór fram samkoma ungliðahreyfingar norska Verkamannaflokksins. „Þangað mætir Breivik í heimatilbúnum lögreglubúningi, sem hefur nú verið settur fram meðal sýningargripa ef svo má segja í 22. júlí-miðstöðinni. Vopnaður skotvopnum. Svo gengur hann á lið, hefur skothríð og sallar niður fólk á eyjunni.“
Inn í það spilar sumarfríið þar sem lögregla á í erfiðleikum að komast út í eyjuna. „Svo að lokum eru þeir komnir landveginn að eyjunni við fjörðinn og þá komast þeir ekki út í eyju. Þeir fengu einhvern bónda eða einhvern náunga sem skutlar þeim lögreglunni yfir.“
Noregur stoppaði
Það hefur í kjölfarið verið rannsakað í þaula hvað hefði mátt betur fara en það sem skipti mestu voru sumarfríin. „Hann hefði ekki getað valið sér heppilegri dag upp á það að gera,“ segir Atli Steinn. „Þetta er alveg ísköld skipulagning og gjörsamlega útpælt. Enda tókst þetta svona hjá honum, þetta eru langmestu blóðsúthellingar á friðartímum í Noregi, sem þjóðin hafði upplifað. Fólk trúði þessu ekki.“
Á þessum tíma var í gangi stór matarhátíð í Stavangri sem dregur til sín um 200 þúsund manns. „Miðbærinn þarna gjörsamlega tæmdist. Þetta eru svona stór hvít tjöld, svolítil Vestmannaeyjastemning. Þau stóðu þarna tóm dagana á eftir með flaggað í hálfa stöng, ótrúlega mögnuð sjón,“ rifjar Atli Steinn upp. „Noregur stoppaði hreinlega.“
Útilokað að sleppa honum
Breivik hlaut 21 árs fangelsisdóm með sérstöku úrræði sem er hugsað til að halda stórhættulegustu glæpamönnum landsins bakvið lás og slá eins lengi og þurfa þykir. „Fræðilega séð, þangað til brotamaðurinn gefur upp öndina. Sem ég held að hafi aldrei gerst. Það er spurning hvort Anders Breivik verði ekki fyrstur til þess. Það er útilokað að sleppa honum út.“
Sjálfur hafi Breivik stungið upp á að hann flytti til Hammerfest, nyrst í Noregi. „Þangað kom bara margradda „Já já komdu bara hingað við drepum þig“. Maðurinn getur hvergi um frjálst höfuð stokið, hvorki í Noregi né annars staðar. Hann er á pari við, þá ekki eins grimmdarlega, við Vidkun Quisling sem var bandamaður nasista í heimsstyrjöldinni,“ segir Atli Steinn.
Fyrst eftir sprenginguna var fólk handvisst um að þarna væru komin erlendir hryðjuverkamenn og beindust spjótin að múslimum í landinu. „Svo kemur það bara í ljós sama dag að þetta er bara bjartleitur og fríður sveinn, sonur norsku þjóðarinnar, ljóshærður og bláeygður. Þetta hafði engan grunað.“
