Landsréttur hefur svipt hjón forsjá fjögurra barna sinna vegna langvarandi heimilisofbeldis og óforsvaranlegra uppeldisaðstæðna. Fjölskyldan kom til Íslands árið 2018 og var veitt dvalarleyfi á grundvelli alþjóðlegrar verndar sumarið 2019. Þriðja barnið fæddist hjónunum í flóttamannabúðum en það fjórða fæddist hér á landi.
Afskipti hófust árið 2019
Barnavernd hóf afskipti af fjölskyldunni fljótlega eftir að hún fékk dvalarleyfi, eða í byrjun ágúst árið 2019, í kjölfar tilkynningar frá lögreglu. Þá hafði móðir komið á þjónustumiðstöð borgarinnar í Mjóddinni, sem nú hefur verið lögð niður, og greint frá daglegu ofbeldi af hálfu föður barnanna auk líflátshótana. Börnin voru vistuð utan heimilis tímabundið en í lok árs þóttu aðstæður leyfa að þau kæmu aftur heim með áframhaldandi stuðningi.
Faðirinn var þó ekki hrifinn af afskiptum yfirvalda af fjölskyldunni. Þegar börnin voru búin að vera heima í nokkra mánuði krafðist hann þess að fá frið frá barnavernd. Móðir barnanna naut aðstoðar stuðningsaðila sem tilkynnti barnavernd að faðir meinaði móður að fara út úr húsi til að eiga félagslíf og sækja námskeið hjá Rauða krossinum. Faðir brást ókvæða við þessari tilkynningu og hótaði stuðningsaðila lífláti og sagði henni að hún mætti alls ekki koma nálægt konunni hans og húsi þeirra og alls ekki kenna konu hans á peninga. Þrátt fyrir þetta var í framhaldinu metið að málefni fjölskyldunnar væru að stefna í rétta átt og barnavernd lokaði málinu í nóvember 2020.
Treysti sér ekki til að standa á eigin fótum
Síðan liðu rúm þrjú ár. Snemma árs 2024 þurfti barnavernd aftur að grípa inn í málefni fjölskyldunnar eftir ítrekaðar tilkynningar um heimilisofbeldi og vegna hegðunar og líðanar barnanna. Elsti drengurinn var þarna farinn að sýna ofbeldishegðun í garð annarra barna og hafði ítrekað verið tilkynntur til lögreglu. Hin börnin þrjú stóðu eins höllum fæti, glímdu við námserfiðleika, slæma félagsfærni, vanlíðan og sum þeirra sýndu áhættuhegðun í framkomu sinni við önnur börn. Yngsta barnið glímdi eins við áskoranir sem kröfðust sérkennslu. Elsti drengurinn þurfti að taka að sér hlutverk verndara á heimilinu, ganga á milli þegar foreldrar hans rifust og draga föður sinn af móðurinni. Yngri systir hans hafði þurft að taka að sér umönnunarhlutverk gagnvart systkinum sínum.
Móðir opnaði sig ítrekað um ofbeldið sem hún var beitt en virtist svo jafnan skipta um skoðun. Hún reyndi að fara frá manni sínum en sneri þó ávallt heim aftur. Að mati sérfræðinga treysti hún sér ekki til að standa eigin fótum eftir langvarandi ofríki eiginmannsins sem hefur komið í veg fyrir allar tilraunir hennar til sjálfstæðis. Hún kann ekki með peninga að fara, getur hvorki lesið né dregið til stafs, þarf aðstoð barnanna við matarinnkaup og upplifir sig tungumálalausa. Faðirinn neitar að gangast við ofbeldishegðun og kærir sig ekki um afskipti barnaverndar.
Börnin voru send í fóstur og fór þá að ganga betur hjá þeim. Þegar málið var tekið fyrir í héraði virtust drengirnir þrír sáttir við að vera í fóstri og aðeins næstelsta barnið, stúlka, vildi fara aftur heim.
Engin forsjárhæfni
Móðir var að mati sérfræðinga föst í vítahring. Hún treysti sér ekki til að yfirgefa hjónabandið. Margt var reynt til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Hjónin fengu fjárhagsaðstoð, stuðning vegna menntunar barnanna, þau fengu úthlutað félagslegu húsnæði og stóð til boða ýmis meðferð vegna andlegrar heilsu, til að draga úr ofbeldishegðun og til að koma þeim á vinnumarkað. Þegar móðir yfirgaf mann sinn tímabundið var henni komið fyrir í húsnæði með börnunum þar sem hún naut sólarhringsaðstoðar. Úrræðin voru á endanum misvel nýtt og þótti loksins ljóst að faðir væri ekki tilbúinn að viðurkenna vanda sinn og að móðir myndi ekki fara frá honum.
Samkvæmt mati sálfræðings var forsjárhæfni foreldranna engin. Bæði neituðu að taka ábyrgð á aðstæðum heldur vörpuðu ábyrgð heldur á aðra aðila eins og félagsþjónustu, barnavernd, lækna og stuðningsaðila. Staða fjölskyldunnar hefði aldrei verið eins slæm og ljóst var að foreldrar gætu ekki tryggt öryggi barnanna, þroska og velferð. Voru þau því svipt forsjá en nutu umgengni við börnin undir eftirliti á tveggja vikna fresti.
Hótuðu því að hætta við skilnaðinn
Þegar málið kom til Landsréttar var búið að draga verulega úr umgengninni vegna framkomu foreldra. Bæði höfðu orðið æst í umgengni og faðir sýnt ógnandi hegðun. Eins virtust börnin sýna merki um vanlíðan meðan á umgengni stóð og í kjölfar hennar. Á þessum tíma hafði lögreglan ítrekað haft afskipti af foreldrunum vegna heimilisofbeldis, en í eitt skiptið beitti faðir móður ofbeldi á veitingastað og þegar lögregla hafði afskipti af þeim beitti hann lögreglumann ofbeldi.
Foreldrar höfðu eins fundað með barnavernd og lofað því að þau myndu skilja ef börnin fengju að koma aftur heim til móður. Þetta þótti ekki sannfærandi loforð þar sem faðir sagðist tilbúinn að flytja út ef börnin kæmu heim, en ef þau kæmu ekki heim myndu hjónin ekki skilja. Foreldrarnir hótuðu því á víxl á þessum fundi að hætta við skilnaðinn ef þau fengju ekki sínu framgengt og í lok fundar gengu þau saman út, hlæjandi og létu vel hvort að öðru. Skömmu síðar greindi móðir frá því að maður hennar hefði beitt hana ofbeldi í bílnum eftir fundinn og dvaldi hún í kjölfarið í Kvennaathvarfinu og sótti um skilnað.
Fyrir dómi tók faðir þó fram að þau væru ekki að skilja í alvörunni en hann væri tilbúinn að flytja af heimilinu til að börnin kæmust aftur heim. Landsrétti þótti því augljóst að hvorki móðir né faðir væru tilbúin að vinna í sínum málum. Var því forsjársviptingin staðfest.
