Kristján Þórður Snæbjarnarson þingmaður Samfylkingarinnar greinir frá því í einlægum pistli á Facebook að afi hans heitinn hafi verið meðal þeirra fjölmörgu íbúa á hjúkrunarheimilum sem gefin voru sterk geðlyf, án vitneskju nánustu aðstandenda. Afi Kristjáns, sem lést um níu mánuðum áður enn hann var kjörinn alþingismaður, dvaldi á hjúkrunarheimilinu Grund þar sem honum voru gefin geðrofslyf án þess að nánustu aðstandendur væru upplýstir sérstaklega um það. Kristján segist ekki hafa haft fulla vitneskju um hvaða lyf afa hans voru gefin fyrr en hann sá það í Kveik á RÚV í gærkvöldi. Segir Kristján það morgunljóst að þessum vinnubrögðum verði að breyta.
Fjallað var um mál afa Kristjáns og mikla notkun geðlyfja á íslenskum hjúkrunarheimilum í gærkvöldi í Kveik.
Afi Kristjáns hét Kristján Pétur Þórðarson og var bóndi á Breiðalæk á Barðaströnd. Hann var einnig oddviti í Barðastrandarhreppi í 16 ár.
Í umfjöllun Kveiks kemur fram að Kristján Pétur hafi flutt á hjúkrunarheimilið Grund í Reykjavík árið 2020. Árið 2022 kom sonarsonur Kristjáns Péturs, Páll Finnbogason, að afa sínum þar sem hann lá í rúmi sínu á Grund afar sljóvgaður með opin augun. Erla Bryndís dóttir Kristjáns Péturs lýsir því þannig að hann verið út úr heiminum. Þannig var ástandið á Kristjáni Pétri í nokkrar vikur þar til aðstandendur hans báðu starfsmann Grundar að líta í sjúkraskrána hans. Þá las starfsmaðurinn það upp úr skránni að Kristján Pétur væri á sterkum geðlyfjum, en um það höfðu hans nánustu aldrei verið upplýstir.
Taka ber fram í þessu samhengi að Kristján Pétur var aldrei greindur með neinn geðsjúkdóm.
Víðtækt
Kristján Pétur er hins vegar langt frá því að vera sá eini eða meðal fárra íbúa hjúkrunarheimila sem gefin hafa verið geðlyf. Í svari Landlæknisembættisins við fyrirspurn Kveiks kom fram að 78 prósent þeirra sem bjuggu á hjúkrunarheimilum landsins í fyrra fengu slík lyf. Margir hafi fengið geðlyf úr fleiri geðlyfjaflokkum en einum: 65 prósent fengið þunglyndislyf, 22 prósent róandi og kvíðastillandi lyf og 37 prósent geðrofslyf. Síðastnefndu lyfin gangi líka undir heitinu sterk geðlyf og séu fyrst og fremst ætluð fólki með geðklofa og geðhvörf. Þau séu þó notuð í ýmsum öðrum tilvikum á hjúkrunarheimilum.
Í umfjöllun Kveiks er farið ítarlega yfir aðdraganda þess að Kristjáni Pétri voru gefin geðlyf. Aðstandendur segja að honum hafi fyrst liðið vel á Grund. Það hafi breyst eftir að hann var færður á aðra deild en þá fór hann að kvarta yfir aðbúnaðinum, framkomu starfsfólks og að hann væri að fá meira af lyfjum en hann ætti með réttu að fá. Þegar starfsfólk hafi verið spurt út í þetta hafi það sagt Kristján Pétur vera elliæran.
Honum voru hins vegar gefin fyrst róandi lyf og þunglyndislyf og síðan geðrofslyf. Segir í umfjöllun Kveiks að starfsmenn hafi tekið eftir breytingu á honum og skráð að hann svæfi nánast allan daginn, væri þreyttur og ofsljóvgaður, tæki ekki eftir því sem væri að gerast í kringum hann og að ekki næðist að skilja það sem hann segði. Samt hafi ekki verið gripið inn í fyrr en fjölskyldan lét í sér heyra.
Eftir inngrip fjölskyldunnar var hætt að gefa Kristjáni Pétri geðlyfin og dætur hans segja að þá hafi líðan hans skánað og hann getað rætt við þær. Hann hafi sagst ekkert muna eftir lyfjagjöfinni og ekki verið meðvitaður um umfang hennar. Kristján Pétur lést árið 2024 en hans nánustu þurftu að hafa mikið fyrir því að fá aðgang að öllum upplýsingum um lyfjagjöfina en það tókst og þá fyrst gerðu þeir sér grein fyrir hversu mikið af geðlyfum hann fékk.
Samræmi
Karl Óttar Einarsson, forstjóri Grundarheimilanna sagði í skriflegu svari til Kveiks að notkun geðlyfjanna á Grund væri „fullkomlega í samræmi við viðurkennda notkun þeirra“. Lagt væri upp með að hafa samráð við aðstandendur um lyfjagjöf en því miður væri slíku samráði ekki alltaf komið við þó að slíkt væri reynt. Það væri almennt þekkt og viðurkennt í ákveðnum tilfellum að gefa geðlyf án þess að greining á geðsjúkdómi lægi fyrir, til dæmis þegar einstaklingar væru í bráðu eða öfgakenndu ástandi þar sem hætta væri til staðar.
Engar verklagsreglur eru um notkun sterkra geðlyfja á Grund en Karl Óttar segir við Kveik að notkunin fari eftir mati læknis hverju sinni.
Fram kemur í umfjöllun Kveiks að fleiri íbúar á hjúkrunarheimilum hafi fengið geðlyf án vitneskju nánustu aðstandenda sem eins og í tilfelli Kristján Péturs fréttu ekki af því fyrr en þeir komu að sínu fólki í afar slæmu ástandi.
Breyting
Eins og áður segir var Kristján Pétur afi Kristjáns Þórðs Snæbjarnarsonar alþingismanns Samfylkingarinnar. Kristján Þórður var þó kjörinn á Alþingi undir loks árs 2024 en afi hans lést í febrúar það ár.
Kristján Þórður segir í einlægum Facebook-pistli um þátt Kveiks:
„Það tók á að rifja upp erfiðar minningar en á sama tíma mikilvægt að opna á umræðu um notkun lyfja á hjúkrunarheimilum landsins.“
Kristján Þórður rifjar upp þegar hann heimsótti afa sinn á Grund:
„Þegar við heimsóttum hann sá maður miklar breytingar á honum, það var ekki nein leið að vekja hann, átti mjög erfitt með að tjá sig en þau sem hann þekktu vita að hann hafði gaman af því að ræða við fólk um hvað sem er. Þarna hugsaði ég að þetta væri líklega vegna aldursins. Ekki óraði mig að það væri verið að deyfa hann með sterkum lyfjum. Í gærkvöldi sá ég raunar í fyrsta skipti þann lyfjakokteil sem verið var dæla í hann, hvaða lyf voru notuð. Hreint út sagt ömurlegt!“
Kristján Þórður segir að þeim vinnubrögðum sem lýst var í þætti Kveiks verði að breyta til frambúðar:
„Aldrei eiga okkar eldri borgarar að lenda í aðstæðum sem þessum. Ég veit að það er fjölmargt gott starfsfólk að vinna á hjúkrunarheimilum landsins en mannekla og krefjandi aðstæður mega ekki verða til þess að þjónustan sé afgreidd með þessum hætti. Mikilvægt er að tala við heimilisfólkið og finna hvað bjátar á. Framkoma sem þessi á aldrei að líðast og vonandi verður þetta til þess að verulegar breytingar verði á þessu.“
