Úrskurðarnefnd kosningamála hefur staðfest þá niðurstöðu Þjóðskrár Íslands að skráning íslensks ríkisborgara, sem býr í Danmörku, á kjörskrá taki ekki gildi fyrr en 1. desember næstkomandi. Viðkomandi sótti um skráningu á kjörskrá til að geta kosið í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst næstkomandi um framhald aðildarviðræðna Íslands og Evrópusambandsins og ljóst er því að umræddur einstaklingur fær ekki að taka þátt í atkvæðagreiðslunni.
Maðurinn sótti um skráninguna í síðasta mánuði. Þjóðskrá samþykkti umsóknina og tilkynnti honum um að hann hefði verið tekinn á kjörskrá á tímabilinu frá 1. desember 2026 til 1. desember 2030. Maðurinn krafðist þess þá að vera tekinn á kjörskrá fyrir hina fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 en Þjóðskrá synjaði þeirri beiðni með vísan til þess að umsókn um skráningu á kjörskrá tæki gildi 1. desember næst eftir að umsókn væri lögð fram, samkvæmt kosningalögum. Umsókn hans gæti því ekki tekið gildi fyrr en 1. desember 2026 og þar af leiðandi væri ekki heimilt að setja hann á kjörskrá fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Réttindi
Maðurinn lagði þá fram kæru til úrskurðarnefndar kosningamála og krafðist þess að honum yrði veittur kosningarétturinn fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Vildi hann meina að ákvörðun Þjóðskrár leiddii til ólögmætrar og óhóflegrar skerðingar á stjórnarskrárvörðum kosningarétti hans. Kosningaréttur teldist til grundvallarréttinda og takmarkanir á honum yrðu að byggjast á málefnalegum og meðalhófsbundnum sjónarmiðum. Það væri hvorki nauðsynlegt né réttlætanlegt að umsókn, sem hafi verið lögð fram áður en kjörskrá væri endanlega gerð, gæti ekki tekið gildi fyrr en mörgum mánuðum síðar. Slík framkvæmd leiddi til þess að íslenskir ríkisborgarar búsettir erlendis gætu misst af kosningum þrátt fyrir að hafa óskað eftir skráningu með hæfilegum fyrirvara. Meta þyrfti hvort synjunin samræmdist stjórnarskrá lýðveldisins, meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og þeim mannréttindaskuldbindingum sem Ísland hefði undirgengist, þar á meðal rétti borgara til frjálsra kosninga.
Taldi maðurinn að þótt stjórnarskráin heimili löggjafanum að setja reglur um kosningarétt Íslendinga búsettra erlendis þá yrðu slíkar reglur að samrýmast meginreglum stjórnarskrárinnar og ekki ganga lengra en nauðsyn krefði.
Taldi maðurinn að í þessu máli hefði formregla um gildistöku umsóknar vegið þyngra en stjórnarskrárvarin réttindi hans. Hann hafi lagt fram umsókn sína, um skráningu á kjörskrá, um leið og ljóst hafi verið að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram og ekki haft neina raunhæfa möguleika á að uppfylla skilyrði laganna fyrr. Því væri ekki sanngjarnt eða í samræmi við meðalhófsreglu að svipta hann kosningarétti af þeirri ástæðu einni að umsóknin öðlaðist samkvæmt lögum ekki gildi fyrr en 1. desember.
Desember
Í niðurstöðu úrskurðarnefndar kosningamála er gerð ítarleg grein fyrir ákvæðum laga um kosningarétt íslenskra ríkisborgara sem búsettir eru erlendis. Ljóst sé að markmið með ákvæðum kosningalaga um þennan rétt sé að kosningaréttur í forsetakosningum, þingkosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum sé fyrir þá sem séu með tengsl við íslenskt samfélag og verði fyrir raunverulegum áhrifum af niðurstöðum slíkra kosninga. Við flutning á lögheimili úr landi haldi íslenskur ríkisborgari kosningarétti sínum í sextán ár án þess að hann þurfi að sækja um það. Samkvæmt lögskýringargögnum sé horft til þess sjónarmiðs að í ákveðinn árafjölda eftir flutning úr landi standi líkur til þess að íslenskur ríkisborgari sé með ákveðin tengsl við samfélagið, en að eftir þann tíma séu tengslin með þeim hætti að rétt sé að hann hafi sjálfur frumkvæðið að því að halda kosningarétti sínum hér á landi. Að mati nefndarinnar byggi þetta fyrirkomulag á lögmætum markmiðum.
Ætla mætti að ástæða þess að kjósendur væru teknir á kjörskrá á ákveðinni dagsetningu hvert ár væri fyrirsjáanleiki í framkvæmd og utanumhaldi kjörskrár. Um væri að ræða fyrirkomulag sem hafi verið við lýði í mörg ár og sú útfærsla sem löggjafinn hafi ákveðið að kosningarétturinn lúti.
Nefndin telur þær formkörfur að íslenskir ríkisborgarar sem búsettir hafi verið erlendis í meira en 16 ár þurfi að sækja um skráningu á kjörskrá og að skráning taki gildi þann 1. desember, næst eftir að umsókn hafi verið samþykkt, raski ekki kosningarétti þessa hóps. Ákvörðun Þjóðskrár í málinu hafi því verið fyllilega lögmæt og gangi ekki gegn stjórnarskrárvörðum kosningarétti mannsins.
Ljóst er því að þessi Íslendingur í Danmörku fær ekki að kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst næstkomandi.
