Olga Björt Þórðardóttir, fjölmiðlakona, spyr hvers vegna samfélagið samþykkti að kynferðisbrot séu óumflýjanlegur fylgifiskur útihátíða. Nú fyrir verslunarmannahelgina undirbýr lögregla, björgunarsveitarfólk, heilbrigðisstarfsfólk og skipuleggjendur sig fyrir að bregðast við kynferðisbrotum.
„Stöldrum við þetta. Hvenær var það sem við sem samfélag samþykktum að kynferðisbrot séu óumflýjanlegur fylgifiskur útihátíða?“ segir Olga í aðsendri grein á Vísi í dag.
Ef við vitum að líkur séu á kynferðisbrotum sé það löngu ljóst að um er að ræða faraldur. Þá spyr hún hvers vegna sé ekki skipað í þríeyki Almannavarna til að leggja línurnar til að koma í veg fyrir að kynferðisbrot séu framin.
„Við höfum nefnilega vanist einhverju sem við áttum aldrei að venjast,“ segir Olga.
Afgerandi kynjamunur
Reifar hún skýrslu Ríkislögreglustjóra frá árinu 2025 þar sem kom fram að 629 kynferðisbrot voru tilkynnt, aukning um 13 prósent frá fyrra ári. Konur voru 83 prósent þolenda en í nauðgangamálum voru þær 92 prósent. Hlutföllin eru öfug þegar kemur að gerendum. 93 prósent þeirra eru karlar.
„Nauðgunarmenning er félagslegt umhverfi þar sem kynferðislegt ofbeldi er normalíserað, afsakað eða réttlætt með viðhorfum, orðræðu og hegðun. Hún birtist meðal annars í þolendaskömmun, gerendameðvirkni og því að mörk og samþykki eru vanmetin og að hegðun sem ýtir undir kynferðisofbeldi fær að viðgangast,“ segir Olga. „Við vitum ekki nákvæmlega hversu hátt hlutfall íslenskra karla beitir kynferðisofbeldi og við vitum líka að langflestir karlar nauðga ekki. Gögn frá Stígamótum styðja þó að kynferðislegt ofbeldi er svo afgerandi karllægt að forvarnir geta ekki eingöngu beinst að litlum hópi skilgreindra „nauðgara“.“
Varpar Olga einnig fram þeirri spurningu að fyrst langflestir karlar séu góðir menn hvers vegna fleiri þeirra rísi ekki upp og fordæmi þessa hegðun.
„Af hverju eru ekki fleiri góðir menn jafn háværir gegn ofbeldi og þeir eru stundum fljótir að verja sig gegn alhæfingum?“ spyr hún. „Af hverju eru ekki fleiri sem kalla vini sína til ábyrgðar þegar þeir niðurlægja konur? Af hverju eru ekki fleiri sem stöðva kynferðislega brandara, fyrirlíta klám sem sýnir ofbeldi og spyrja vini sína um samþykki kvenna? Ef góðu mennirnir vilja ekki bera afleiðingar af hegðun annarra karla, hvers vegna eru þeir ekki að vinna í að stöðva þá?“
Inngrip eins manns skiptir máli
Bendir hún á að við berum ábyrgð á þeirri menningu sem við samþykkjum, mótmælum eða þegjum yfir. Menningin breytist ekki nema að þeir sem njóta trausts innan sinna hópa fari sjálfir að setja mörkin. Þetta geta verið vinnufélagar, vinir, liðsfélagar, skólafélagar eða djammfélagar.
„Inngrip eins manns snýst því ekki eingöngu um að stöðva eitt atvik. Það getur líka sent skilaboð til annarra sem eru viðstaddir um hvað hópurinn telur ásættanlegt. Viðbrögð hjálpa til við að skilgreina normið,“ segir hún.
Nokkrar hollar spurningar
Að lokum nefnir hún nokkrar spurningar sem hún hvetur alla góða menn til að velta fyrir sér. Þær eru eftirfarandi:
Hef ég hugsað út í að margar konur óttast mig þegar þær mæta mér einsamlar því þær vita ekki hvort ég sé einn þeirra sem mögulega gætir beitt þær ofbeldi?
Hefur ég hugsað út í að margar konur mögulega sleppa því að læka mig á móti á stefnumótamiðlum eða hafa gefist upp á þeim, því þær vita ekki hvort ég sé einn þeirra sem beitir ofbeldi?
Hvað geri ég þegar vinur minn talar niðrandi um konur eða segir niðrandi brandara á þeirra kostnað?
Hef ég séð vin minn fara yfir mörk og ekkert gert í því? Hvað gæti ég gert betur næst?
Hvernig veit ég að manneskjan sem ég er með vill raunverulega það sama og ég? Leita ég að samþykki eða bíð eftir mótstöðu?
Tek ég „nei“ jafn alvarlega þegar það er sagt óbeint? T.d. ef einhver hikar, frýs, dregur undan eða sýnir minni virkni.
Hvernig tala ég og félagar mínir um konur þegar þær eru ekki með okkur í rými?
Myndi ég segja eitthvað svipað ef um væri að ræða ef systir mín, dóttir mín eða vinkona væri á staðnum?
Er einhver í hópnum sem fer reglulega yfir mörk kvenna? Hvernig hef ég brugðist við því?
Gerum við vin okkar sem grípur inn í að vandamálinu? Segjum við honum að slaka á í vókinu og hætta að eyðileggja stemninguna?
Hvað get ég sagt ef vinur minn reynir að fá alvarlega ölvaða manneskju með sé heim?
Hlusta ég á frásagnir þolenda af ofbeldi eða fer ég strax í að leita skýringa á hegðun gerenda?
Hef ég spurt konur í kringum mig hvað þær gera til að verja sig gegn ofbeldi á djamminu og hvers vegna þær þurfa að gera það?
Ræði ég við syni mína eða aðra unga menn um samþykki, mörk og ábyrgð eða vona ég bara að þeir séu góðir strákar?
Kenni ég öðrum að beita ekki ofbeldi eða líka að bregðast við ofbeldi sem aðrir beita?
Hvaða skilaboð sendi ég með því að þegja?
Hvernig vil ég að vinir mínir bregðist við ef ég fer yfir mörk?
Getum við sem karlar gert það að eðlilegum hlut að benda hverjum öðrum á skaðlega hegðun án þess að líta á það sem árás eða svik við vináttuna?
Hvaða hegðun fær að vera norm í mínum vinahópi vegna þess að enginn segir neitt?
Ef langflestir okkar eru góðir menn, hvernig endurspeglast það í því sem við gerum og segjum þegar enginn er að horfa?
Er ég tilbúinn til að vera óþægilegur í nokkrar mínútur til að tryggja öryggi annarrar manneskju?
