Undir lok júnímánaðar sendi innviðaráðuneytið frá sér úrskurði í fjórum málum er snúa að þremur sveitarfélögum. Öll málin snúast um beiðni landeigenda um að viðkomandi sveitarfélög myndu smala ágangsfé af landi þeirra. Niðurstaða ráðuneytisins er að í þremur málanna hafi sveitarfélagið tekið ólögmæta ákvörðun en í því fjórða hafi orðið óhóflegar tafir á málsmeðferð sem stangist á við stjórnsýslulög. Hins vegar munu þessar niðurstöður ekki hafa neinar afleiðingar fyrir viðkomandi sveitarfélög af hálfu ríkisins meðal annars vegna þess hversu langt er um liðið síðan málsatvik áttu sér stað.
Öll málin eru frá sumrinu 2024 og voru kærð sama ár til ráðuneytisins.
Tvö málanna snúa að ákvörðunum Fjarðabyggðar um að hafna beiðni landeigenda um að smala ágangsfé af landi þeirra.
Fyrra málið snýr að beiðni eins landeiganda. Í því máli barst svar Fjarðabyggðar um þremur vikum eftir að beiðnin var lögð fram en í millitíðinni hafði landeigandinn ítrekað beiðnina. Vildi sveitarfélagið meina að miðað við stærð jarðarinnar væri ekki um ágang sauðfjár að ræða. Skömmu áður hafði landeigandinn sent ljósmyndir því til sönnunar að sannarlega væri um ágang fjár á landi hans að ræða og sagðist hann þurfa að smala fénu burt kvölds og morgna. Lagði hann í kjölfarið fram nýja beiðni um að sveitarfélagið sæi um að fénu yrði smalað burt af landi hans.
Eigandi
Meðferð þeirrar beiðni tók um mánuð en loks tjáði sveitarfélagið landeigandanum að það hefði rætt við eiganda fjárins sem myndi sjá um að smala því. Landeigandinn sagði hins vegar að það hefði ekki verið gert og ítrekaði enn á ný beiðni sína. Var honum boðið til viðræðna við fjáreigandann og bæjarritara en landeigandinn taldi bæði sveitarfélagið og eiganda fjárins neita að smala því og lagði þá fram kæru til innviðaráðuneytisins.
Ráðuneytið telur að málsmeðferð Fjarðabyggðar hafi tekið of langan tíma og minnir á að í málum sem snúist um ágangsfé eigi landeigendur mikið undir hraðri málsmeðferð. Sveitarfélagið hafi heldur ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni þar sem það hafi ekki tekið afstöðu til ljósmyndanna sem landeigandinn lagði fram. Málsmeðferðin hafi þar af leiðandi ekki verið í samræmi við stjórnsýslulög og því hafi synjun Fjarðabyggðar á fyrstu beiðni landeigandans um að smala ágangsfénu verið ólögmæt.
Ráðuneytið segir hins vegar ekki unnt að verða við kröfu hans um að ógilda ákvörðunina þar sem ágangur búfjárins sé yfirstaðinn, Biðst ráðuneytið loks velvirðingar á að tekið hafi nærri tvö ár að úrskurða um kæruna og ber við önnum.
Tveir
Í hinu málinu er sneri að Fjarðabyggð var um kæru tveggja landeigenda að ræða.
Eins og í hinu málinu var kærð synjun á beiðni þeirra um smölun og einnig að málsmeðferð hefði ekki samræmst málshraðareglu stjórnsýslulaga.
Landeigendurnir sendu sveitarfélaginu ljósmyndir til að sanna að ágangsfé væri á jörð þeirra en starfsmaður sveitarfélagsins var sendur á staðinn og vildi meina að ekkert fé væri sjáanlegt. Á þeim grundvelli var beiðni um smölun synjað. Gerðu landeigendur athugasemd við að aldrei hefði verið haft samband við þá og að ekkert mið hefði verið tekið af ljósmyndunum sem sendar voru. Lögðu þeir í kjölfarið fram kæru til innviðaráðuneytisins.
Daginn eftir að kæran var lögð fram urðu eigendurnir varir við ágangsfé á landi sínu og sendu strax nýja beiðni um smölun, með ljósmyndum en á einni þeirra mátti sjá merkingar á einni kindinni og því var ljóst hver væri eigandi fjárins.
Alls tók málsmeðferð fyrri beiðnarinnar 10 daga. Innviðaráðuneytið telur að unnt hefði verið að taka beiðnina fyrir á fyrsta bæjarráðsfundi eftir að hún barst en ekki þeim næsta þar á eftir eins og gert var. Því hafi Fjarðabyggð ekki farið eftir málshraðareglu stjórnsýslulaga í málinu. Sveitarfélagið hafi heldur ekki uppfyllt rannsóknarskyldu sína með því að sjá ekki til þess að upplýsa landeigendurna um skoðun starfsmanns sveitarfélagsins á jörð þeirra og gefa þeim þannig tækifæri til að vera viðstaddir.
Niðurstaða ráðuneytisins er því að ákvörðun Fjarðabyggðar um að synja beiðni um smölun ágangsfjár hafi verið ólögmæt. Eins og í hinu málinu hafnar ráðuneytið því að ógilda ákvörðunina þar sem ágangurinn sé yfirstaðinn og biðst velvirðingar á því hversu mjög hefur dregist að úrskurða um kæruna.
Kjós
Þriðja málið kom upp í Kjósarhreppi. Þar sendi landeigandi beiðni um smölun ágangsfjár. Þremur vikum eftir að hún var lögð fram hafnaði sveitarstjórn beiðninni og vísaði til þess að sveitarfélaginu bæri ekki lagaskylda til þess að hlutast til um smölun.
Landeigandinn kærði synjunina til innviðaráðuneytisins sem leitaði til atvinnuvegaráðuneytisins þar sem ágreiningur var milli Kjósarhrepps og landeigandans um hver lagaleg skylda sveitarfélaga væri til þess að verða við beiðnum um smölun ágangsfjár. Taldi atvinnuvegaráðuneytið að sveitarfélagi væri skylt að sjá um smölun þegar mikil brögð yrðu af ágangi búfjár úr afrétti í heimahaga.
Vísaði innviðaráðuneytið einnig til álits umboðsmanns Alþingis um að þessi skylda væri ekki bundin því hvort lausaganga búfjár hafi verið bönnuð af viðkomandi sveitarfélagi. Kjósarhreppur byggði ákvörðun sína meðal annars á að svo væri og ráðuneytið telur að þar af leiðandi hafi synjun hreppsins á beiðni um smölun verið ólögmæt.
Eins og í málunum frá Fjarðabyggð hafnaði innviðaráðuneytið að ógilda synjunina og vísaði til þess að ágangur fjárins væri að baki og því væri ekki unnt að slá því föstu hvort sveitarfélaginu hafi borið að hlutast til um smölun.
Stykkishólmur
Fjórða málið sem innviðaráðuneytið úrskurðaði um snýr að Stykkishólmi en landeigandi kærði töf á meðferð bæjarins á beiðni hans um smölun ágangsfjár og krafðist þess að lagt yrði fyrir sveitarfélagið að smala fénu. Lagði hann kæruna fram mánuði eftir að hann sendi beiðnina en þá hafði honum enn ekki borist svar.
Þegar svar loks barst lagði sveitarfélagið fram ýmsar spurningar til landeigandans þar sem það taldi ýmis skilyrði þurfa að vera uppfyllt fyrir því að sveitarfélaginu væri skylt að sjá um að smala ágangsfénu.
Færði landeigandinn ýmis rök fyrir því að Stykkishólmi bæri lagaleg skylda til þess að verða við beiðni hans um smölun.
Ráðuneytið taldi sér aðeins fært að úrskurða um hvort málsmeðferðin hefði uppfyllt málshraðareglu stjórnsýslulaga þar sem ekki lægi fyrir ákvörðun af hálfu sveitarfélagsins. Þegar kæra hafi borist ráðuneytinu hafi mánuður verið liðinn frá því að beiðnin barst Stykkishólmi án þess að hún hafi verið afgreidd. Ljóst sé því að málsmeðferðin hafi ekki uppfyllt málshraðareglu stjórnsýslulaga.
Ólíkt hinum málunum þremur nefnir ráðuneytið ekki hver staða málsins sé nú tæpum tveimur árum eftir að kæran var lögð fram.
