Ég sæki mikið kvikmyndahúsin en á samt merkilegt nokk eftir að sjá hina margumtöluðu kvikmyndagerð Christophers Nolan á Ódysseifskviðu Hómers, 2700 ára forngrísku kvæði. Flestir lofa hana í hástert, einkum fyrir það að söguþræðinum sé vel fylgt og hversu raunveruleg hin ævintýralega saga orki á hvíta tjaldinu. Aðrir hafa orðið til að gagnrýna val á leikurum, en meðal leikenda er fólk af ýmsum kynþáttum og kyngervum sem sannarlega voru ekki á ferðinni á þessum slóðum á umræddum tíma. Það voru kýklópar og sæskrímsli sjálfsagt ekki heldur en útlit persóna getur samt orðið afkáralegt í tilteknu samhengi þó svo að leikurinn kunni að vera óaðfinnanlegur. Látum það samt liggja á milli hluta. Sem sagnfræðingi þykir mér áhugaverðara að velta fyrir mér sannfræði kviðunnar. Hvað af efni hennar á sér samsvaranir við forngrískan veruleika? Enginn lærir nefnilega fornaldarsögu Grikkja nema kynna sér efni Hómerskviða og með sama hætti ættum við ekki að slíta Eddukvæðin og Íslendingasögur úr samhengi við Íslandssöguna. Arfsagnir af þessu tagi endurspegla eldri sögu sem vert er að gefa gaum en höfðu líka áhrif á hugmyndaheim og trúarbrögð margra kynslóða.
Sagnfræðingar hafa lengi reynt að tímasetja þá atburði sem Ódysseifskviða lýsir — að því marki sem þeir eru ekki fram úr hófi ýkjukenndir. Þýski fornaldarsagnfræðingurinn, Elke Stein-Hölkeskamp, segir gildismat sögupersóna hennar sem og sitthvað í umhverfi lýsa veruleika ritunartímans; sum sé í lok áttundu aldar fyrir Kristsburð — en ekki aftur á bronsöld þegar Trójustríðið á að hafa átt sér stað. Þetta er hliðstætt niðurstöðum norrænufræðinga sem flestir hallast að því að Íslendingasögur lýsi fremur ýmsu í þjóðfélagi ritunartímans en umhverfi sögualdar, nokkrum öldum fyrr. Þá er ekki víst að Hómer sé eitt og sama skáldið, hvort hann hafi verið ritstjóri kviðanna og hópur skálda starfað undir hans stjórn eða hvort hann safnaði saman og umorti fornar goðsagnir sem gengið höfðu mann fram af manni. Hliðstæðar vangaveltur hafa lengi verið uppi um höfunda okkar fornsagna og þá um leið hve lengi kveðskapur og sagnir geta lifað óbrenglaðar í minni kynslóða.
Í samhengi við sagnfræðina
Ódysseifur Laertesson er sagður hafa átt 59 hjarðir nautgripa, sauðfjár og svína og verið ríkastur allra á eynni Íþöku. Á þessum jörðum var sömuleiðis ræktað ógrynni smjör- og vínviðar. Heimkominn þarf hann ekki einasta að ná aftur ástum Penelópu heldur komast á nýjan leik yfir hinar miklu eignir. Hann fargar 120 vonbiðlum Penelópu en lætur ekki þar við sitja heldur eru tólf svikular þernur Penelópu hengdar í ofanálag. Svo er að sjá sem þarna endurspeglist þjóðfélagsástand þess tíma er kviðan er ort — konungar voru valtir í sessi og sátu sjaldnast á sárs höfði.
Hinir fjölmörgu konungar þessa tíma höfðu ýmsar leiðir til að viðhalda valdastöðu sinni. Ríkulegar gjafir og rausnarlegar veislur skiptu þar máli. Sömuleiðis sigrar á íþróttavellinum. Mér koma til hugar í þessu sambandi leikarnir sem haldnir eru til heiðurs hinni föllnu hetju Petróklos í Ilíonskviðu. Þar er keppt í hnefaleikum, glímu, hlaupum, bogfimi, spjótkasti og vopnaburði. Þarna er íþróttakeppnin orðin að helgiathöfn og þeir glíma Ódysseifur og Ajant þar til Akkiles er látinn mæla: „Streitist ekki lengur, og mæðið ykkur ekki á harðleikum þessum. Þið hafið báðir unnið sigurinn; takið nú jöfn verðlaun, og farið svo burt, svo aðrir Akkear nái og að leika.“
Yfirburðir Ódysseifs eru ekki bara í hernaði og íþróttaleikjum heldur sömuleiðis í rekkjubrögðum. Í heil sjö ár heldur hin íðilfagra Kalypsó honum sem kynlífsþræli. Fer svo að lokum að Ódysseifur er sígrátandi af heimfýsi því landgyðjan geðjaðist honum ekki lengur „þó varð hann að samrekkja henni á næturnar nauður viljugur í hinum víða helli, en um daga sat hann á klettunum við sjávarströndina, mændi út á hið ófrjóva haf, og jós út tárum“.
Ódysseifi er líka lýst sem rómuðum mælskumanni, sannfæringarkrafti hans er við brugðið og hann sýnir ótrúlega hugkvæmni við úrlausn vandasamra viðfangsefna. Hann er og hugmyndasmiður hola tréklársins. Ódysseifur má með ýmsum hætti teljast holl karlmennskufyrirmynd á ritunartíma kviðunnar þegar Grikkir eru í óða önn að reisa nýlenduborgir vítt og breitt um Miðjarðarhaf og Svartahaf. Slíkt starf var ekki heiglum hent.
Margslunginn efniviður
Sitthvað um afrek fornkappa kann að hafa varðveist í munnlegri geymd í Hómerskviðum en þar birtast okkur líka ýmis minni frá fornmenningu Austurlanda. Í miklu eldra kvæði, Gilgameskviðu, sem er frá þriðja árþúsundi fyrir Krists burð fer hetjan sömuleiðis til undirheima og leggur að landi á afskekktum furðueyjum. Svo er ekki ósennilegt að menn þekki til fornleifa á tíma söguritara, hafi rekist á bronssverð og kappakstursvagna frá ómunatíð sem vakið hefur upp sögur.
Ýmsar goðsögur aðrar hafa haft hér áhrif, til að mynda sagan af endurkomu Heraklíða, afkomenda Heraklesar. Hún var lengi túlkuð sem fjarlæg minning um landnám Dóra á Pelópsskaga. Þangað koma þeir eftir fall hinnar ævafornu Mýkenumenningar. Spartverjar litu á sig sem afkomendur Haraklíða. Þýski fornaldarsagnfræðingurinn Angela Ganter orðar það svo að sagnaskáld hafi skilgreint samtíma sinn með endursögn fornra arfsagana. Veitum athygli í þessu samhengi hvílíkur fjöldi stríðsmanna er nefndur í Ilíonskviðu. Menn kunna að rekja ættir sínar aftur til nafntogaðra kappa frá hetjuöld og þeirra þarf að geta í sögunni svo ættin fái viðhaldið stöðu sinni. Hér kann virðing heilla borgríkja að vera í húfi. Íþaka á þannig sérstakan sess vegna hins óvenju frækna herforingja, Ódysseifs. En það er umfram allt þrá hans eftir að komast aftur í faðm konu sinnar sem gerir söguna ódauðlega.
Og heima býður hin trygglynda Penelópa sem er gerólík herfunni Klýtemnestru sem bruggar Agamemnoni banaráð við heimkomu úr Trójustríði ásamt friðli sínum eins og við fengum að kynnast á fjölum Þjóðleikhússins í vetur sem leið.
Hómer á íslensku
Á Hómerskviðum er alveg sértök skáldmálstunga og margt orðalag svo fornlegt að verið hefur forngrískum áheyrendum illskiljanlegt eða jafnvel óskiljanlegt. Þetta er hliðstætt við Eddukvæðin — hið forna skáldamál er slíkt torf að Snorri tekur sig til að semur kennslubók því til skýringar. Enn getum við samt notið Eddukvæða og ekki þykir mér mikið koma til þeirra þýðinga sem ég hef séð af norrænum fornkveðskap. Það er engin leið að fanga hughrifin á annarri tungu. Líkt mun vera farið þeim mönnum sem dómbærir eru á Hómersþýðingar í bundnu máli, það eru þá sérfræðingar í forngrísku sem jafnframt hafa bókmenntasmekk. Þeir menn telja sig aldrei fyllilega ánægða með þýðingarnar.
Sigurjón Björnsson, fyrrverandi prófessor, sem talsvert hefur þýtt úr forngrísku komst eitt sinn svo að orði að sú tunga væri töfrandi fögur og léti engan ósnortinn sem henni kynntist og bætti við: „Kliðmýkt hennar og tjáningarháttur, sveigjanleiki, samræmi, orðgnótt og dýpt er með ólíkindum. Hún ljær hugsun manns vængi og blæs hugarflugi byr í segl.“ Fyrir vikið yrðu þýðingar úr forngrísku „sjaldnast meira en fölur skuggi“. Þýska þjóðskáldið Friedrich Schiller mun hafa komist svo að orði að það væri hámark lífsnautnar að hafa lesið á frummálinu Násíkusönginn í Ódysseifskviðu á frummálinu. Við svo búið væri óhætt að skilja við þennan heim.
Sigurjón telur þó að íslenskan hafi til að bera „mikla yfirburði til þess að koma vel til skila grískum skáldverkum“. Bæði tungumálin séu sagnorðamál og samsetningar orða auðveldar. Málin eigi það líka sammerkt að vera „gagnsæ, hljómmikil og ljóðræn“. Yfir góðri íslensku hvíli „klassísk heiðríkja og tign líkt og í grískunni“. Sveinbjörn Egilsson sýndi þetta vel með þýðingum sínum á Hómerskviðum og blés nýju lífi í íslenskuna. Þar leitaði hann mjög fyrirmynda í norrænum fornbókmenntum, þar með talið Eddukvæðum. Lærisveinar hans héldu uppi merkinu og ber þar vitaskuld hæst að nefna Jónas Hallgrímsson. Fyrir vikið er íslenskan lifandi nútímamál sem gagnast á öllum sviðum tæknivædds nútímasamfélags. Frá forngrískum sagnaarfi til sjálfsskilnings Íslendinga á tuttugust og fyrstu öldinni liggur nefnilega skýr þráður.
