Þingkosningarnar 3. nóvember gætu ráðið því hvort Donald Trump fær að fara sínu fram næstu tvö árin eða hvort bandaríska lýðveldið veitir honum loksins raunverulegt aðhald.
Donald Trump verður áfram forseti Bandaríkjanna eftir þingkosningarnar 3. nóvember, hvernig sem þær fara. En bandarískir kjósendur geta ákveðið hvort hann fái að vaða áfram eins og naut í flagi eða hvort einhverjum takist loksins að koma hring í nefið á honum.
Ég hef um nokkurt skeið notað orðið þjófræði um þá þróun sem ég tel eiga sér stað í Bandaríkjunum.
Þjófræði er stjórnarfar þar sem pólitísk völd, einkahagsmunir og fjármagn fléttast saman. Þar sem aðgangur að valdhöfum verður verðmæt verslunarvara og mörkin milli almannahagsmuna og persónulegs ávinnings verða sífellt óskýrari.
Í lýðræði eiga stjórnmálamenn að þjóna almenningi. Í þjófræði er hættan sú að ríkið fari að þjóna þeim sem hafa bestan aðgang að valdinu.
Ég tel Trump hafa ýtt Bandaríkjunum hættulega langt í þessa átt.
Þegar forsetaembættið verður viðskiptatækifæri
Trump er ekki venjulegur stjórnmálamaður. Hann er kaupsýslumaður sem hefur byggt stóran hluta ferils síns á eigin nafni, viðskiptum og persónulegum tengslum.
Það er ekki ólöglegt. En þegar sami maður fer með forsetavald stærsta herveldis heims verða mörkin milli einkahagsmuna og þjóðarhagsmuna grundvallaratriði.
Hver fær aðgang að forsetanum? Hver fjármagnar pólitíska hreyfingu hans? Hver hagnast á ákvörðunum stjórnvalda? Og hver hefur eftirlit með því?
Bandarísk stjórnmál einkennast af gríðarlegu fjármagni. Milljarðamæringar og öflug hagsmunasamtök geta varið ótrúlegum fjárhæðum til að hafa áhrif á kosningar og stefnumótun.
Það sannar ekki sjálfkrafa spillingu.
En þegar fjárhagslegur ávinningur og pólitísk völd renna saman skapast hættulegur jarðvegur.
Í þjófræði þarf ekki endilega að stela peningum úr ríkissjóði. Það getur nægt að nota ríkisvaldið til að skapa einkaaðilum verðmæti.
Þetta er ekki aðeins spurning um einstaklinga. Þetta snýst um hvort kerfið sjálft sé að breytast.
Geta kosningarnar stöðvað Trump?
Repúblikanar ráða nú báðum deildum Bandaríkjaþings. Þeir hafa 53 sæti í öldungadeildinni en Demókratar og tveir óháðir bandamenn þeirra samtals 47. Meirihluti Repúblikana í fulltrúadeildinni er naumur.
Þann 3. nóvember verða öll 435 sæti fulltrúadeildarinnar og 35 sæti öldungadeildarinnar í kjöri.
Demókratar geta náð meirihluta í fulltrúadeildinni með tiltölulega lítilli breytingu á skiptingu þingsæta. Í öldungadeildinni þurfa þeir fjögurra sæta nettóaukningu til að ná 51 sæti.
Það gæti gjörbreytt stöðunni.
Nýtt þing gæti rannsakað viðskiptahagsmuni forsetans og fjölskyldu hans, fjármögnun stjórnmálastarfs, embættisveitingar og mögulega misnotkun ríkisvaldsins.
Það gæti kallað embættismenn fyrir þingnefndir, krafist gagna og beitt fjárveitingavaldinu.
Ef Demókratar vinna einnig öldungadeildina geta þeir haft veruleg áhrif á staðfestingu ráðherra, dómara og annarra embættismanna.
Þetta er ekki valdarán.
Þetta er valdþrískiptingin að störfum.
En er hægt að reka Trump?
Ekki svo auðveldlega.
Fulltrúadeildin getur samþykkt ákæru á hendur forseta með einföldum meirihluta. Það gerðist tvisvar á fyrra kjörtímabili Trumps.
En ákæra er ekki brottvikning.
Til að sakfella forseta þarf tvo þriðju hluta atkvæða í öldungadeildinni. Séu allir hundrað þingmenn viðstaddir þarf 67 atkvæði.
Jafnvel þótt Demókratar vinni báðar þingdeildir þyrftu þeir því stuðning fjölmargra Repúblikana til að víkja Trump úr embætti.
Það er afar ólíklegt.
Sumir nefna 25. stjórnarskrárviðbótina sem aðra leið. Hún fjallar hins vegar um forseta sem er ófær um að gegna skyldum sínum, ekki forseta sem stjórnar með hættulegum hætti að mati andstæðinga sinna.
Til að virkja hana gegn vilja forsetans þarf samþykki varaforsetans og meirihluta ráðherra, eða sérstakrar stofnunar sem þingið hefur komið á fót með lögum.
JD Vance er því lykilmaður í slíku ferli.
Þetta er ekki raunhæf leið til að leysa pólitískan ágreining. Og þannig á það að vera.
Lýðræði verður ekki varið með því að hunsa stjórnarskrána.
Hvað gerir Trump ef hann missir þingið?
Hér liggur stóra spurningin.
Ef Repúblikanar halda báðum þingdeildum fær Trump áfram mikið svigrúm.
Ef Demókratar vinna fulltrúadeildina hefjast líklega rannsóknir, yfirheyrslur og harðari átök um fjárveitingar og löggjöf.
Ef þeir vinna báðar deildir verður aðhaldið enn sterkara.
En Trump verður áfram forseti.
Myndi hann sætta sig við þetta aðhald eða reyna að brjóta það á bak aftur?
Ég óttast hið síðara.
Forseti sem lítur á pólitíska andstöðu sem persónulega óvild gæti brugðist við ósigri með enn meiri hörku. Fleiri forsetatilskipunum, auknum þrýstingi á stofnanir og harðari árásum á fjölmiðla og pólitíska andstæðinga.
Þetta er áhættumat mitt, ekki spá um óhjákvæmilega atburði.
En tilraunir Trumps til að snúa við niðurstöðu forsetakosninganna 2020 gefa fulla ástæðu til að taka slíka hættu alvarlega.
Frá þjófræði til einræðis?
Þjófræði og einræði eru ekki það sama.
Þjófræði snýst um að nýta opinbert vald til einkahagsmuna. Einræði snýst um að safna pólitísku valdi á eina hendi og veikja stofnanir sem geta sagt nei.
En þetta tvennt getur nært hvort annað.
Þegar stjórnmálamenn verða háðir einum leiðtoga minnkar viljinn til að veita honum aðhald. Þegar fjársterkir aðilar hagnast á nálægð við ríkisvaldið geta þeir haft hagsmuni af því að viðhalda kerfinu.
Og þegar sjálfstæðar stofnanir fara að óttast afleiðingarnar af því að sinna skyldum sínum veikist lýðræðið.
Einræði verður sjaldnast til á einum degi.
Það getur byrjað með því að þingmenn þegja, embættismenn hlýða og almenningur venst því að reglurnar gildi ekki lengur jafnt fyrir alla.
Ég tel Trump sýna tilburði til slíkrar valdasamþjöppunar.
En Bandaríkin eru ekki einræðisríki. Þau hafa enn dómstóla, þing, ríkisstjórnir fylkja, fjölmiðla og borgara sem geta krafist ábyrgðar.
Spurningin er hvort þessar stofnanir standist álagið.
Hringurinn í nefið
Bandaríska stjórnarskráin var ekki skrifuð með þeirri forsendu að alltaf sæti góður maður í Hvíta húsinu.
Hún var skrifuð vegna þess að stofnendur lýðveldisins þekktu hættuna af óheftu valdi.
Þess vegna á þingið að veita forsetanum aðhald. Þess vegna eiga dómstólar að geta stöðvað ólögmætar ákvarðanir. Og þess vegna á enginn að standa ofar lögunum.
Ég óttast að Trump muni haga sér eins og naut í flagi næstu tvö árin ef enginn stöðvar hann.
En bandarískir kjósendur geta breytt valdahlutföllunum 3. nóvember.
Þeir geta ekki rekið forsetann með þingkosningum.
En þeir geta tekið af honum pólitískt skjól.
Hringurinn í nefið á Trump heitir valdþrískipting, sjálfstætt eftirlit og ábyrgð gagnvart þjóðinni.
Og ef Bandaríkjamönnum tekst ekki að beita þessum úrræðum núna gæti næsta spurning orðið miklu alvarlegri:
Hversu lengi getur lýðræði staðist þegar valdhafarnir sjálfir hafa hag af því að veikja það?
Höfundur er áhugamaður um alþjóðamálefni.