Eyjan

Sigvaldi Einarsson skrifar: Sjötíu ára skuldahringrás að renna sitt skeið. Hvað gerist þá á Íslandi?

Mynd

Nú blikka mörg viðvörunarljós samtímis. Ég hef skrifað á þessu ári um vaxandi ríkisskuldir heimsins og sérstaklega um langa enda vaxtakúrfunnar, því þar segir markaðurinn hvað hann vill fá fyrir að lána ríkjum til tíu, tuttugu eða þrjátíu ára.

Í vikunni setti Ray Dalio, stofnandi Bridgewater og einn þekktasti greinandi skuldahringrása í heiminum, sterkari orð á vandann en áður. Í viðtali við Bloomberg í Singapúr sagði hann að Bandaríkin gætu staðið frammi fyrir skuldakreppu innan þriggja ára. Um þriðjungur bandarísku skuldarinnar er fjármagnaður með erlendu fé, stór hluti þess frá Japan og Kína, og báðir eru farnir að draga sig til baka. Eign Kína í bandarískum ríkisbréfum er sú minnsta síðan 2008 og Japan hefur minnkað sína fimm mánuði í röð. Tíu ára bandarísk ríkisbréf lokuðu í 5,31 prósenta ávöxtun í gær.

Þetta skiptir okkur máli á Íslandi.

Bandaríkin fara ekki á hausinn

Bandaríkin eru ekki fyrirtæki sem getur orðið uppiskroppa með dollara. Þau gefa út helsta varaforðagjaldmiðil heims og ríkisbréf þeirra eru enn ein af grunnstoðum alþjóðlega fjármálakerfisins.

Vandinn er annar. Alríkisskuldin fór yfir 40 billjónir dala 18. ágúst og hefur tvöfaldast á áratug. Hallinn er um tvær billjónir á ári þótt engin kreppa sé. Vaxtakostnaðurinn er kominn yfir billjón dala á ári, meira en varnarmálin, og fjárlagaskrifstofa Bandaríkjaþings (CBO) gerir ráð fyrir að hann tvöfaldist fyrir 2036 og að skuldir í eigu almennings fari úr 101 prósenti af landsframleiðslu í 120.

Þetta er kjarninn í því sem Dalio kallar skuldahringrás. Þegar skuldir vaxa hraðar en tekjurnar sem eiga að standa undir þeim þarf stöðugt að gefa út nýjar skuldir. Þegar vextirnir á þeim hækka þarf enn meiri tekjur eða enn meiri skuld til að greiða vaxtareikninginn. Að lokum fer skuldin að fæða sjálfa sig.

Dalio hefur lengi lýst því hvernig undir venjulegum hagsveiflum liggi mun lengri hringrás sem geti tekið hálfa öld eða meira. Sé greining hans rétt erum við komin inn í lokakafla hringrásarinnar sem mótaðist eftir síðari heimsstyrjöld. Ég varast að segja að hrunið sé hafið; fjármálakerfi geta haldið áfram miklu lengur en menn telja mögulegt. En valkostum Bandaríkjanna fækkar. Niðurskurður hægir á hagkerfinu, skattahækkanir draga úr fjárfestingu, meiri skuld þarf kaupendur, hærri vextir þyngja vaxtabyrðina og kaup seðlabankans á skuldinni ýta undir verðbólgu.

Stærsta fjármálakerfi heims er ekki komið að vegg. En það er að færast út í horn.

Ísland stendur betur, en er berskjaldað

Íslenska ríkið er sem betur fer ekki í bandarískri stöðu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) áætlar skuldir hins opinbera 54,7 prósent af landsframleiðslu í ár og hreinar skuldir um 45 prósent, en minnir á að það sé meira en hjá flestum Norðurlöndum þótt hagkerfið okkar sé sveiflukenndara.

Veikleikinn liggur annars staðar. Við erum örsmátt myntsvæði. Þegar verð peninga hækkar í heiminum fáum við höggið í gegnum gengi krónunnar, fjármögnun bankanna, vexti heimila og fyrirtækja og ávöxtunarkröfu á íslensk verðbréf. Ef tíu ára bandarískt ríkisbréf gefur yfir fimm prósent í dollurum þarf íslenskur lántaki að bjóða meira en það til að fjárfestir taki íslenska áhættu. Bandarísk skuldakreppa getur því borist hingað löngu áður en ríkissjóður sjálfur lendir í vanda.

Að búa til verkefnin sem fjármagnið vill

Hér þurfum við að hefja nýja umræðu. Íslendingar hafa byggt upp eitt stærsta lífeyriskerfi heims miðað við stærð hagkerfisins. Eignirnar eru rúmlega 190 prósent af landsframleiðslu og um 41 prósent þeirra er erlendis. Það er rétt. Áhættudreifing er nauðsynleg og lífeyrir þjóðarinnar á ekki allur að vera bundinn Íslandi.

En á sama tíma stöndum við frammi fyrir mikilli fjárfestingarþörf heima: flutningskerfi raforku, hafnir, samgöngur, húsnæði, orkuskipti, og nýja innviði sem ég tel verða jafnmikilvæga á næstu áratugum og vegir og raflínur voru á þeim síðustu, gagnaver og reikniafl fyrir gervigreind.

Lausnin er ekki að stjórnmálamenn skipi lífeyrissjóðunum að koma með peningana heim. Það væri vond hugmynd. Lausnin er að búa til verkefni sem eru svo góð að fjármagnið vilji koma.

Við höfum gert þetta áður. Langtímafjármögnun Hvalfjarðarganganna kom frá íslenskum lífeyrissjóðum og bandarísku líftryggingafélagi. Veggjöld notendanna greiddu lánin upp, og árið 2018 voru göngin afhent ríkinu og gjaldið fellt niður. Innlendur sparnaður, erlent langtímafé, tekjur frá notendum og þjóðin eigandi í lokin.

Vandinn í dag er ekki skortur á peningum heldur skortur á verkefnum sem eru tilbúin til fjárfestingar: með skilgreindu tekjustreymi, leyfi í höfn og skýrri ábyrgð. Flutningskerfi raforku skilar tekjum sem lög ákveða og er nánast sniðið að slíkri fjármögnun, en sjóðunum hefur ekki verið boðið að borðinu. Gagnaver hafa tekjur, en stefnuna um hver á þau vantar. Með svona fjármögnun rísa innviðirnir án þess að ríkið taki lánið.

En verkefnin verða að standast markaðskröfur, og mörkin þarf að nefna. Lífeyrissjóðirnir eru ekki þróunarbankar ríkisins og sjóðfélagar eiga ekki að niðurgreiða pólitísk gæluverkefni. Sjóðirnir eiga þegar stóran hluta af íslensku atvinnulífi og meiri innlend fjárfesting eykur samþjöppun, sem er einmitt það sem erlenda dreifingin á að verja gegn. Viðmið sjóðanna er 3,5 prósenta raunávöxtun. Hvert verkefni þarf því að svara sömu spurningum og erlent hlutabréf: hver er vænt ávöxtun, hver er áhættan og hversu öruggt er sjóðstreymið?

Þarna liggur grundvallarmunurinn. Að nota lífeyrisfé til að fjármagna hallarekstur ríkisins væri hættulegt. Að fjárfesta í eign sem skilar tekjum næstu 30 til 50 ár er allt annað mál.

Nýtt tímabil kallar á nýja hugsun

Kannski er Dalio of svartsýnn. Kannski ná Bandaríkin tökum á hallanum áður en markaðurinn neyðir þau til þess. En íslensk efnahagsstefna má ekki byggjast á þeirri von að heimur nánast ókeypis fjármagns snúi aftur. Síðustu áratugir einkenndust af lækkandi vöxtum, alþjóðavæðingu og síhækkandi eignaverði. Næstu áratugir gætu orðið allt öðruvísi.

Þá verður mikilvægasta spurning Íslands ekki hversu mikið við eigum, heldur hvar fjármagnið okkar er, hvað það er að byggja og hvaða raunverulegu tekjur það skapar fyrir næstu kynslóð. Ef sjötíu ára skuldahringrás er að renna sitt skeið eigum við ekki að bíða eftir því að Wall Street svari þeirri spurningu fyrir okkur.

Höfundur er stofnandi Alvitur.is, með próf í verðbréfamiðlun og starfaði sem fjármálaráðgjafi í fimmtán ár.