Betri tíð er alltaf handan við hornið.
Verðbólgan á að hjaðna. Vextirnir eiga að lækka. Kaupmátturinn á að aukast. Það þarf bara meiri þolinmæði, meira aðhald og að allir standi við sitt.
Við höfum heyrt þetta áður.
Vandinn er að Íslendingar hafa verið að fara fyrir þetta horn í hálfa öld.
Á síðari hluta áttunda áratugarins var verðbólga iðulega yfir 30 og 40 prósent, fór yfir 50 prósent í upphafi þess níunda og náði hámarki árið 1983.
Árið 1979 var full verðtrygging lánsfjár tekin upp. Nær hálfri öld síðar er verðtryggingin enn hluti af daglegu lífi íslenskra heimila, verðbólgumarkmiðið 2,5 prósent, verðbólgan 5,6 prósent og meginvextir 8 prósent.
Kerfið sem átti að verja fjármagn gegn verðbólgunni lifði verðbólguófreskjuna af. Launamaðurinn þarf hins vegar enn að semja um að fá kaupmáttinn sinn til baka.
Verðbólgan rýrir kaupmátt, baráttan gegn henni hækkar fjármagnskostnað og verðtryggðar skuldir taka hækkun verðlagsins inn í höfuðstólinn. Launafólk reynir síðan að sækja það sem verðbólgan tók.
Hvert verðbólguskeið á sínar skýringar. En eftir hálfa öld er ekki nóg að útskýra hvert verðbólguskot.
Einhvern tíma verður að útskýra kerfið sem skilar okkur aftur og aftur á sama stað.
Þegar hófsemin var ætluð öðrum
Árið 2016 hækkaði Kjararáð þingfararkaup um 44,3 prósent og ráðherralaun um rúm 35 prósent.
Bjarni Benediktsson hafði skömmu áður sagt sem fjármálaráðherra að láta yrði Kjararáð í friði með ákvarðanir sínar.
Svo kom reikningurinn.
Verkalýðshreyfingin varaði við launaskriði og „endalausu höfrungahlaupi launahækkana“.
Alþingi var ekki valdalaust. Það hafði áður gripið inn í ákvarðanir Kjararáðs með lögum og Bjarni sagði sjálfur eftir úrskurðinn að vel kæmi til greina að Alþingi gripi inn í.
Það gerðist ekki. Hækkunin stóð.
Kjararáð var síðar lagt niður. Þegar launakröfur fóru að elta hver aðra varð Bjarna sjálfum tíðrætt um höfrungahlaupið.
Nú, tíu árum síðar, stýrir sami Bjarni Samtökum atvinnulífsins sem fóru í sumar um landið undir merkjum „Rjúfum vítahringinn“.
Kannski hefði verið ódýrara að rjúfa hann áður en höfrungarnir voru komnir á fullt.
Þingmaðurinn þarf ekki að mæta að samningaborðinu til að sækja hverja hækkun. Almenni launamaðurinn þarf að sækja sínar — og er um leið minntur á hófsemi svo verðbólgan fari ekki af stað og vextirnir hækki.
Svo er það verðtryggingin.
Þegar verðlag hækkar leiðréttist verðtryggð skuld samkvæmt vísitölunni. Kaupmáttur launamannsins gerir það ekki. Verðbólgan getur farið beint inn í höfuðstól skuldarinnar á meðan launamaðurinn þarf að sækja kaupmáttinn sinn til baka.
Fjármagninu er tryggð sjálfvirk vörn. Launamaðurinn fær samningafund.
Svo eru það þeir sem eiga að gæta hagsmuna launafólksins.
Ragnar Þór Ingólfsson fékk við starfslok hjá VR 10,2 milljónir króna í sex mánaða biðlaun og uppsafnað orlof eftir að hann hafði tekið sæti á Alþingi. Kristján Þórður Snæbjarnarson, fyrrverandi formaður Rafiðnaðarsambandsins, var sömuleiðis áfram á launum hjá sambandinu eftir að hann tók sæti á Alþingi.
Hvorugur braut með því af sér. Samningarnir heimiluðu þetta.
Árið 2009 hafði Ragnar Þór sjálfur gagnrýnt starfslokagreiðslu fyrrverandi formanns VR og spurt hvernig verkalýðsforystan gæti barist gegn ofurlaunum og starfslokasamningum þegar hún væri sjálfri sér verst í þeim efnum.
Sextán árum síðar var hann sjálfur kominn með starfslokagreiðsluna.
Hófsemin er afskaplega falleg hugsjón — sérstaklega þegar hún á við um einhvern annan.
Kjarasamningarnir 2024 voru enn ein tilraunin til sameiginlegs átaks: hófleg launaþróun, minni verðbólga og lægri vextir.
Nú er komið að reikningsskilunum.
Verðbólguviðmiðið við endurskoðun samninganna í september var 4,7 prósent. Verðbólgan í ágúst varð 5,6 prósent og spár gera ráð fyrir allt að 5,9 prósentum í september. Takist ekki samkomulag um viðbrögð við forsendubrestinum getur komið til uppsagnar samninganna.
Hversu oft er hægt að biðja launafólk um nýtt hóf og nýja þolinmæði þegar átakið skilaði ekki þeim verðstöðugleika og vaxtalækkunum sem stefnt var að?
Vilhjálmur Birgisson hefur lagt áherslu á að allir þurfi að leggjast á árarnar til að ná niður verðbólgu. Eftir áratugi af íslenskum verðbólguhrinum verður að mega segja það hreint út: Vilhjálmur virðist hafa lært furðu lítið af sögunni og tíðræddri sorg.
Hann hefur sjálfur gagnrýnt háa vexti og verðtryggingu. Samt er uppskriftin sú sama: Launafólk sýni hófsemi, fyrirtækin ábyrgð, ríkið aðhald og allir rói í sömu átt.
En þegar sami báturinn lekur ferð eftir ferð er ekki nóg að biðja áhöfnina um að róa fastar. Einhvern tíma verður að spyrja hvers vegna báturinn lekur — og hverjir áttu að halda honum sjófærum.
Fimm ára þrautaganga
Vaxtahækkunarferli Seðlabankans hófst árið 2021. Meginvextir fóru úr 0,75 prósentum í 9,25 prósent og eru nú 8 prósent. Verðbólgan er 5,6 prósent.
Meira en fimm ár eru liðin og verðbólgan enn meira en tvöfalt verðbólgumarkmiðið.
Ríkisstjórnir og Alþingi ráða ríkisfjármálum, sköttum og gjöldum. Seðlabankinn beitir vöxtunum. Báðir verða að svara fyrir niðurstöðuna.
Í ágúst hækkaði peningastefnunefnd vextina úr 7,75 í 8 prósent. Nefndin sagði aukna verðbólgu fyrst og fremst litast af hækkun opinberra gjalda og áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum. Undirliggjandi verðbólga væri farin að hjaðna á suma mælikvarða og slaki að aukast.
Samt voru vextir hækkaðir.
Þegar verðlag hækkar úr öllum áttum virðist Seðlabankinn eiga eitt uppáhaldsverkfæri: að gera peningana dýrari.
Hamarinn er alltaf tilbúinn — jafnvel þegar vandamálið er ekki nagli.
Þegar laun hækka er kallað eftir hófsemi. Þegar opinber gjöld og erlendir atburðir þrýsta verðbólgunni upp er svarið samt hærri vextir.
Launamaðurinn endar merkilega oft við sama borð. Annaðhvort sýnir hann hófsemi í launakröfum eða borgar hærri vexti vegna verðbólgu sem á upptök sín annars staðar.
Eftir meira en fimm ár nægir ekki að útskýra hvernig vaxtatækið á að virka. Spurningin er hvað það hefur skilað og hvað það hefur kostað.
Vextir lækka ekki opinber gjöld, stöðva ekki stríð og byggja ekki íbúðir. Langvarandi hár fjármagnskostnaður getur hins vegar haldið aftur af fjárfestingu og gert húsnæðisuppbyggingu dýrari.
Reikningurinn lendir heldur ekki jafnt. Sá sem á skuldlaust hús og fé á bankareikningi getur notið góðs af háum vöxtum. Fyrir skuldsetta fjölskyldu getur vaxtahækkun tekið til baka á einu bretti það sem hún sótti í kjarasamningum.
Ungt fólk fer í greiðslumat áður en það kaupir sína fyrstu íbúð. Síðan geta vextir hækkað, greiðslubyrðin aukist eða verðbólgan lagst á höfuðstól verðtryggða lánsins.
Bankar og stjórnvöld verða að axla ábyrgð á greiðslumatinu. Ungt fólk má ætla að matið segi eitthvað um hvað það ræður við.
Bankinn er með belti og axlabönd til að tryggja sitt — greiðslumat, veð og lánsskilmála. Lántakinn fær litla vörn ef kerfið getur síðan gjörbreytt vöxtum, greiðslubyrði og höfuðstól skuldarinnar.
Ábyrgðin liggur ekki hjá Seðlabankanum einum. Ef ákvarðanir stjórnvalda auka verðbólguþrýsting geta þau ekki staðið til hliðar eins og vaxtareikningurinn komi þeim ekkert við.
Það getur ekki verið varanleg hagstjórn að stjórnvöld skili Seðlabankanum vandamálinu og Seðlabankinn skili almenningi reikningnum.
Markmiðið var ekki háir vextir. Markmiðið var stöðugt verðlag.
Hringurinn lokast
Gjaldeyrisforðinn nam 968 milljörðum króna í árslok 2025. Seðlabankinn hefur sjálfur bent á að kostnaður við öflugan forða aukist með vaxtamun gagnvart útlöndum.
Öryggið er ekki ókeypis.
Þegar krónan veikist er okkur fljótt sagt að innfluttar vörur verði dýrari. Þegar hún styrkist virðist leiðin til baka öllu lengri.
Sterkara gengi lækkar að öðru óbreyttu kostnað við innfluttar vörur og aðföng í krónum. Ef gengið fær að vera skýringin þegar verðið hækkar, hvers vegna finnum við þá ekki betur fyrir því þegar það vinnur í hina áttina?
Bjarni hefur bent á meiri launahækkanir hér en annars staðar á Norðurlöndunum. En þá verður að klára samanburðinn.
Íslenskur launamaður greiðir ekki húsnæðislánið sitt með prósentuhækkun launanna. Það skiptir líka máli hvað verðbólgan er, hvaða vexti hann greiðir og hvernig skuldin hagar sér.
Verðbólgan sem launamaðurinn reynir að vinna upp með launahækkun getur á sama tíma lagst á höfuðstól verðtryggðs láns.
Ef við berum launahækkanir Íslendinga saman við Norðurlöndin verðum við líka að bera saman verðbólgu, vexti og húsnæðisfjármögnun.
Annars erum við ekki að bera saman lífskjör heldur velja þann dálk sem hentar málflutningnum.
Á sama tíma og þjóðinni er sagt að sýna hófsemi og róa í sömu átt fer Alþingi inn í veturinn við annan trommuslátt. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur meira að segja boðað „ískaldan vetur“ á þingi.
Það veldur auðvitað ekki verðbólgu. En sjónarspilið er býsna íslenskt: Launafólk á að sýna ábyrgð, fyrirtækin hófsemi og heimilin aðhald. Svo mætir stjórnmálastéttin til vinnu og byrjar á að tilkynna frosthörkur.
Kannski væri ekki úr vegi að þeir sem kalla eftir þjóðarsátt prófuðu hana einhvern tíma sjálfir.
Þarna lokast hringurinn.
Við erum með 2,5 prósenta verðbólgumarkmið en 5,6 prósenta verðbólgu. Meginvextir eru 8 prósent eftir meira en fimm ára vaxtaaðhald og verðbólgan komin yfir verðlagsforsendu kjarasamninganna.
Á sama tíma þarf launamaðurinn enn að sækja aftur kaupmáttinn sem verðbólgan tók.
Við getum kallað eftir nýrri þjóðarsátt, vísað í norræn módel, skipað nefndir og haldið ráðstefnur. En eftir áratugi er ekki nóg að plástra sárin.
Hvað hefur þessi hringrás verðbólgu og vaxtaaðhalds kostað heimilin, fyrirtækin og samfélagið? Hversu mikil fjárfesting varð ekki og hversu mikið húsnæði var ekki byggt?
Hversu lengi ætlum við að kalla afleiðingar áratuga stjórnleysis tímabundinn vanda?
Nú stendur verkalýðshreyfingin frammi fyrir ábyrgð sem verður ekki afgreidd með því einu að halda kjarasamningunum á lífi. Forsendur þeirra hafa brostið.
Ábyrgð er ekki að samþykkja óbreytt ástand í nafni stöðugleika. Ábyrgð er að spyrja hvort launafólk eigi enn einu sinni að taka á sig byrðarnar til að halda gangandi kerfi sem skilaði ekki því sem lofað var.
Eftir áratugi af verðbólgu, verðtryggingu, gengissveiflum og vaxtakúrum er ekki hægt að kalla sömu aðferðina stöðugleika bara vegna þess að hún hefur verið notuð lengi.
Fyrirtæki falla, heimili greiða vextina og ungt fólk horfir á húsnæðismarkaðinn fjarlægjast á meðan næsta loforð um betri tíð er undirbúið.
Endurskoðun kjarasamninganna er því ekki próf á það hvort verkalýðshreyfingin geti haldið kyrru fyrir.
Hún er próf á það hvort hún ætli að samþykkja enn eina ferðina í sama hring.
Það er löngu tímabært að horfast í augu við stærri vandann: peningakerfið, krónuna og stjórnsýsluna sem skila okkur aftur og aftur á sama stað.
Það er ekki stöðugleiki að viðhalda stjórnleysinu.
Það er stöðnun.
Því betri tíð getur ekki endalaust verið handan við hornið.
Einhvern tíma verðum við annaðhvort að komast fyrir það — eða viðurkenna að við höfum verið að ganga í hring.
Höfundur er athafnamaður
