Sumir segjast vera „alætur“ á tónlist. Þetta orð ýfir alltaf í mér snobbhænsnið. Ég veit að það er til óhemjumikið af tónlist sem viðkomandi myndi aldrei hlusta á. Mig grunar að oft sé viðkomandi fyrst og fremst að lýsa ágætlega fjölbreyttum smekk á popptónlist. Tónlist sem er flutt á útvarpsstöðvum og fær áberandi pláss vegna þess að hún gengur ofan í flesta. Það er ekkert að því. En það er dálítið eins og að segjast borða allt af því að maður borðar bæði hamborgara og pítsu.
Ég veit auðvitað ekki allt um tónlistarsmekk annarra og ég er sjálf ekki laus við takmarkanir. En snobbhænsnið hefur takmarkaðan áhuga á eigin göllum.
Á internetinu er hægt að finna nánast hvað sem er og það er stórkostlegt að geta fundið nýja tónlist með lítilli fyrirhöfn. Þvílík bylting. Maður þarf ekki að bíða eftir að einhver ákveði að flytja hana til landsins eða spila hana í útvarpinu. Heill tónlistarheimur getur opnast vegna eins lags og maður getur farið þangað strax, án þess að standa upp. Ég ligg uppi í rúmi með símann í fanginu og hundinn ofan á mér og hef rakið mig í gegnum þrjár franskar jaðartónlistarstefnur áður en ég drekk morgunbollann. Menningarlegust sín. Aukið aðgengi að menningu hlýtur að geta bætt lífsgæðin. En er aukið aðgengi að tónlist það sama og ríkara tónlistarlíf?
Tónlist er vöndull margra ólíkra þátta. Hún er upplifun, sársauki eða gleði sem fær útrás í sköpun. Sköpunin er verk sem einhver hefur samið og flutt. Hún er persónuleg upplifun þess sem hlustar. Hún er líka það sem verður til á milli fólks sem hlustar. Lag sem er hlutlaust í eyrum eins getur verið heill heimur í eyrum annars, saga frá A-Ö. Önnur lög tilheyra vinahópum, sumrum, ástarsamböndum eða tímabilum sem fólk getur rifjað upp saman án þess að segja eitt einasta orð.
Þegar við tölum um að allt sé orðið aðgengilegt erum við fyrst og fremst að tala um að hægt sé að finna upptökuna. Það er mikill ávinningur. En upptakan kemur ekki með öllum þeim aðstæðum sem geta gert tónlist mikilvæga í lífi okkar. Vinum sem heimta að maður hlusti, vinum sem ískrar í af spenningi áður en geggjaði húkkurinn í viðlaginu kemur. Einhverjum sem veit allt um hljómsveitina. Samtali sem byrjar á því að annar aðilinn hefur bersýnilega rangt fyrir sér um bestu plötuna og skilur ekki að þetta lag er sjúklega vanmetið.
David Hesmondhalgh og Shuwen Qu fjalla um þessa spennu í rannsókn frá 2025 á daglegu tónlistarlífi fólks í Kína. Með dagbókum og viðtölum skoða þau hvernig fólk upplifir tónlist eitt og með öðrum. Þau færa rök fyrir því að streymisveitur, snjallsímar og heyrnartól magni upp einstaklingsvæðingu hlustunar og að félagslegir möguleikar tækninnar bæti aðeins að hluta upp þá þróun. Rannsóknin er lítil, en spurningin sem hún vekur er stór: Getum við fengið aukið aðgengi að tónlist og í leiðinni misst eitthvað af því sem hún gefur okkur?
Þetta þarf ekki að þýða að einkahlustunin sé eitthvað síðri. Það er oft stórkostlegt að fá að sitja einn með lagi og það er engin sérstök skylda að láta maka sinn hlusta með sér, guði sé lof. Internetið kemur til bjargar fyrir þá sem eru með sértækan tónlistarsmekk og hefur leitt saman stóra hópa tónlistarunnenda úr ólíkum áttum sem annars hefðu aldrei kynnst.
Samt finnst mér áhugavert að greina á milli þess að finna fólk sem elskar sömu tónlist og maður sjálfur og þess að eiga tónlist með fólkinu sem er þegar í lífi manns. Þetta tvennt fer ekki alltaf saman. Við getum setið hlið við hlið, með aðgang að sömu milljónum laga, og búið hvert í sínum tónlistarheimi. Það er engin ástæða til að örvænta yfir því, en heldur engin ástæða til að gera ráð fyrir að ótakmarkað úrval bæti sjálfkrafa upp allt sem breytist.
Við þurfum heldur ekki öll að elska sömu lögin til að eiga þau saman. Sum lög verða okkur sameiginleg einmitt vegna þess að helmingurinn þolir þau ekki og hinn helmingurinn hækkar. Það er líka ákveðin nánd fólgin í því að þekkja vondan tónlistarsmekk annarrar manneskju. Að vita nákvæmlega hvað hún ætlar að setja á og geta andvarpað áður en fyrsta nótan hljómar.
Kannski er einmitt þess vegna ekki nóg að spyrja hvað við getum hlustað á. Við þurfum líka að spyrja hvernig tónlistin kemst inn í líf okkar og hvað við gerum við hana þegar þangað er komið. Hvort við munum eftir henni. Hvort við forvitnumst um fólkið sem bjó hana til. Hvort hún verður tilefni til að hitta einhvern, tala við einhvern eða sýna einhverjum örlítinn hluta af okkur sjálfum.
Ég ætla því að reyna að hemja snobbhænsnið næst þegar einhver segist vera alæta á tónlist. Spyrja frekar hvað viðkomandi hafi verið að hlusta á og hvers vegna. Kannski fæ ég þá eitthvað sem streymisveitan mín getur ekki valið fyrir mig: ástæðu annarrar manneskju til að elska lag.
