Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar liggur fyrir. Íslenska þjóðin sagði nei við því að taka upp að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Það ber að virða. Ríkisstjórnin mun því ekki aðhafast frekar í þessum málum á kjörtímabilinu.
En kosningin lokaði ekki allri pólitískri umræðu um það sem gerðist. Þvert á móti. Nú þegar rykið er aðeins farið að setjast finnst mér ein spurning standa eftir sem fólk ætti kannski að velta fyrir sér af fullri alvöru: Hverjir líta á íslenska nei-ið sem sinn pólitíska sigur?
Hverjir fagna?
Tveir af þeim erlendu stjórnmálamönnum sem voru fljótir að fagna niðurstöðunni voru þjóðernispopúlistarnir Nigel Farage og Marine Le Pen. Síðan þá hafa einstaklingar úr röðum AfD í Þýskalandi, Futuro Nazionale og Frelsisflokki Austurríki meðal annars stigið fram sem eiga það sameiginlegt að vilja draga úr þrótti Evrópusambandsins. Þessu til viðbótar hefur Elon Musk fagnað með því að segja „bravó“.
Það segir auðvitað ekki að þeir rúmlega 118 þúsund Íslendingar sem kusu nei deili pólitískum skoðunum þeirra. Auðvitað ekki Fólk getur komist að sömu niðurstöðu af gjörólíkum ástæðum.
En það segir eitthvað um hið stærra pólitíska samhengi niðurstöðunnar.
Áratugum saman hafa ystu vængir stjórnmálanna tekist á um grunngildi samfélagsins. Flokkar á vinstri vængnum hafa haldið á lofti náttúruvernd og loftslagsmálum, mannréttindum, jafnrétti og réttindum minnihlutahópa. Þjóðernispopúlísk öfl lengst til hægri hafa aftur á móti ítrekað tekist á við einmitt þessi gildi, jafnvel afneitað þeim og stofnunum sem verja þau og þá hugmynd að Evrópuríki eigi að bindast nánara pólitísku samstarfi um að verja þau.
Þess vegna fannst mér merkilegt fyrir atkvæðagreiðsluna þann 29. ágúst að sjá þessa ólíku póla hér heima finna skjól undir sömu nei-regnhlífinni. Undir formerkjunum Áfram Ísland.
Og eftir kosningarnar er ég enn að melta það.
Hvað var lagt til hliðar fyrir nei?
Auðvitað getur fólk með gjörólíkar lífsskoðanir verið sammála um einstök mál. Það gerist alla daga í stjórnmálum.
En þegar ágreiningurinn snýst um stærri spurningu um stöðu Íslands í Evrópu hlýtur samt að mega spyrja hvað fólk er tilbúið að leggja til hliðar til að komast að sömu niðurstöðu?
Veruleikinn í kringum okkur er að breytast hratt. Valdastjórnmál eru aftur komin á fullt. Stórveldi beita jafnvel vinaþjóðir efnahagslegum þrýstingi, tollum og hótunum til að ná sínu fram. Alþjóðlegar leikreglur eru undir þrýstingi eða jafnvel ekki virtar, lýðræði á víða undir högg að sækja og grundvallarréttindi sem mörg okkar töldu trygg eru aftur orðin pólitísk átakamál.
Við slíkar aðstæður verður spurningin um það hvar Ísland stendur ekki minna mikilvæg eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Hún verður jafnvel enn mikilvægari.
Hvar viljum við standa?
Evrópusambandið er ekki fullkomið. Engin stofnun sem 27 ólíkar, sjálfstæðar og fullvalda þjóðir reka saman getur verið það. En það er engu að síður samstarf sem hefur gert lýðræði, réttarríki, neytendavernd, mannréttindi, jafnrétti og ábyrgð í loftslags- og umhverfismálum að hluta af grundvallargildum sínum og byggt stofnanir og sameiginlegar reglur utan um þau.
Í heimi stórveldanna skiptir máli hvaða gildi eru innbyggð í þau kerfi sem hafa raunverulegt pólitískt og efnahagslegt vægi. Þar eigum við Íslendingar og sérstaklega landsbyggðin mikilvæga líflínu, ekki síst þegar kemur að útflutningi og verðmætasköpun. Við eigum í raun allt okkar undir því að Evrópusambandið haldist sterkt og að EES samningurinn sé virkur.
Þess vegna er ég svo áhugasöm að skilja hvort frelsis- og mannréttindaþenkjandi fólk sem stóð nei-megin pældi í þessum vinkli við myndun á sinni afstöðu. Ef þetta eru grunngildin ykkar, hvar og með hverjum viljið þið þá standa þegar það reynir á þau?
Mér finnst ekki nóg að segjast vera umhverfissinni, friðar- og mannréttindasinni hér heima en líta á hugsanlegt nánara evrópskt samstarf nær eingöngu sem ógn við fullveldi og sjálfstæði.
Ekki síst þegar við sjáum á sama tíma hvaða stjórnmálaöfl í Evrópu skilgreina baráttuna gegn samheldinni Evrópu sem eitt af sínum stærstu hugmyndafræðilegu verkefnum. Nei-ið á laugardaginn var olía á þeirra eld.
Hér heima segir Miðflokkurinn til dæmis sjálfur að hann vilji endurskoða þátttöku Íslands í sameiginlegum loftslagsmarkmiðum Evrópu og hefur talað um „ofstæki og hræðsluáróður“ í loftslagsumræðunni. Það er þeirra pólitíska afstaða og þau eiga rétt á henni. Þó svo að ég sé ósammála henni.
Og enn á ný er farið að kynda undir umræðunni um Bókun 35. Okkur öllum til mikillar gleði.
Nú mun reyna á hvort þau öfl sem stóðu svo innilega með EES samningum í síðustu viku haldi áfram að standa við það nú þegar niðurstaðan liggur fyrir.
Lýst eftir prinsippum
En ef þú hefur árum saman barist fyrir réttindum kvenna, hinsegin fólks, flóttafólks og annarra minnihlutahópa, krafist öflugri loftslagsaðgerða og talað fyrir sterkari alþjóðlegum stofnunum, þá finnst mér fullkomlega eðlilegt að spyrja:
Hvers vegna endaðir þú í þessu máli sömu megin línunnar og þau stjórnmálaöfl sem berjast hvað harðast gegn þeirri pólitísku framtíðarsýn?
Mig langar raunverulega að skilja það.
Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar var skýr og hana ber að virða. Hún var líka niðurstaða lýðræðislegrar þátttöku sem við getum verið stolt af. En atkvæðagreiðslan er ekki endir á hugmyndafræðilegri umræðu. Þvert á móti.
Þegar Marine Le Pen, Nigel Farage og Elon Musk líta á íslenska nei-ið sem ástæðu til að fagna sinni sýn á sundraðri Evrópu, ætti mannréttinda- og frelsisþenkjandi fólk sem samt sagði nei á laugardaginn að minnsta kosti að staldra við og spyrja sig:
Hvað varð um prinsippin?
