Í Ljósvetninga sögu segir af því að Guðmundur ríki hafi oft riðið með þrjá tugi manna og setið víða sjö nætur og haft jafnmarga hesta. Stóð eyfirskum bændum af þessu „hallæri mikið“ eins og það er orðað í sögunni. Úr varð að menn fundu leið til að venja goða sinn af slíkum búsifjum. Undir forystu Ófeigs í Skörðum riðu þeir þrjátíu saman að búi Guðmundar á Möðruvöllum og sátu þar nokkra daga. Urðu brátt svo þungir á fóðrum ásamt stóðhestum sínum að Guðmundur varð að kaupa bæði mat og hey. Höfðinginn fékk þannig að kenna á eigin meðulum. Í framhaldi segir sagan svo: „En um vorið fór Guðmundur heiman norður við tíunda mann, og sat þar nú tvær nætur, er fyrr sat hann sjö.“
Hér er á ferðinni saga af því hvernig bændur standa á móti ofríki einstakra stórhöfðingja og ekki ólíklegt að þetta hafi einmitt átt sér stað með þessum hætti og lifað í minningu komandi kynslóða Eyfirðinga — en ef til vill ljúfsár endurminning í því ójafnaðarþjóðfélagi sem orðið er á ritunartíma Íslendingasagna þegar nokkrar valdaættir höfðu skipt landinu á milli sín í héraðsríki og smákóngar riðu um héruð með fjölmenn sveinalið.
Kristinn friður
Fyrir viku gerði ég hér að umtalsefni hið sérstæða í menningu þjóðveldisins. Ágætur þjóðkirkjuprestur benti mér á að í lýsingum mínum á þeim friðartímum sem upphófust á elleftu öld gæti ég hvergi tilkomu kristninnar. Ég tók þessa ábendingu til mín og afréð að bæta úr.
Ég vísaði til skrifa Einars Olgeirssonar um þjóðveldið í áðurnefndum pistli en hann leit svo á Þorgeir Ljósvetningagoði væri í ræðu sinni á alþingi árið 1000 að skírskota til landsmanna allra: „Höfum allir ein lög og einn sið. Það mun verða satt, er vér slítum í sundur lögin, að vér munum slíta og friðinn.“ Alþýða manna skyldi taka fram fyrir hendur á óbilgjörnum höfðingjum ef með þyrfti. Ari talar um „landsmenn“ þegar hann lýsir þessum atburði snemma á tólftu öld en í Flateyjarbók sem færð er í letur seint á fjórtándu öld stendur „höfðingjar“. Það kann að segja sína sögu um meiri mannjöfnuð á fyrri tíð.
Einar bendir enn fremur á að samþykktin á alþingi árið 1000 lýsi miklu umburðarlyndi. Blóta megi áfram á laun en þegar Karl mikli (frankn. Charlemagne) var að kristna austurhluta síns mikla veldis lá dauðarefsing við áframhaldandi blótum. Að mati Einars skýrist þetta af því að það sé ekki stórhöfðingjastétt sem þröngvi kristni upp á Íslendinga líkt og gerst hafi í Noregi heldur hafi hið gamla samfélag samið innbyrðis um nýjan sið. Vera kann að einmitt þetta umburðarlyndi hafi leitt til þess að hér varðveittist miklu meira af hinum heiðna menningararfi en annars staðar á Norðurlöndum.
Hinir sælu Íslendingar elleftu aldar
Víkjum þá aftur að Guðmundi ríka sem vildi ólmur að Norðlendingar færðu Ólafi digra Grímsey að gjöf, en eyjan virðist hafa verið almenningur, sameign bænda norðanlands. Líklega sá hann fyrir sér að konungsvaldið myndi greiða honum og afkomendum hans leið til valda og auðs. Aftur á móti vilja hinir vitrustu forystumenn, Snorri goði og Skafti Þóroddsson, fyrir alla muni hindra að konungur nái hér ítökum. Í ræðu Einars Þveræings, bróður Guðmundar ríka, sem að líkindum hefur verið flutt á alþingi 1024 birtist okkur skýr andúð á konungsvaldi enda engin tilviljun að Snorri Sturluson lætur Einar tala um að „kotkörlum“ muni þykja þröngt fyrir dyrum verði konungur kominn með herlið í Grímsey. Í Heimskringlu segir svo um viðbrögð við ræðu Einars: ,,Og þegar er Einar hafði þetta mælt og innt allan útveg þenna þá var öll alþýða snúin með einu samþykki að þetta skyldi eigi fást.“ Þarna er merkilegt nokk skírskotað til allrar „alþýðu“ manna.
Ekki er annað að sjá en takist hafi að hefta framrás stórhöfðingjavalds og þar með aðals hér á árunum 990–1030 og koma á friði í þjóðfélaginu eftir róstur landnámsaldar, enda fer litlum sögum af næstu öld samanborið við þann aragrúa Íslendingasagna og -þátta sem settur er saman um átökin næstu öldina á undan. Hér skipti tilkoma kristninnar ekki minnstu og það viðurkennir marxistinn Einar Olgeirsson meira að segja líka — orðar það svo að boðskapur kristninnar „um samhjálp og bróðurkærleik til fátækra“ hafi samrýmst „hinni ríku gestrisni, er gerði fæðuna allt að því að sameign, og hinni skipulagsbundnu framfærslu fátækra, er þjóðveldið hafði komið á þegar í heiðni og var reyndar arfur frá ættasamfélaginu“.
Á þessum fyrstu áratugum kirkjunnar er hún raunar ekki sérstök stofnun, goðarnir verða kristnir prestar og loks þegar skipaður er biskup er það gert að ráði alþingis og biskuparnir fá sæti í lögréttu. Yfir Íslendingum er þá ekkert yfirþjóðlegt vald, hvorki veraldlegt né andlegt. Og seint á elleftu öld segir í lýsingu Adams frá Brimum að hjá Íslendingum sé enginn konungurinn nema lögin ein (l. apud illos non est rex, nisi tantum lex). Hann segir Íslendinga sæla þjóð, enginn öfundi hana í fátækt hennar en sælust sé hún af því að hafa tekið kristna trú. Margt sé ágætt í siðum Íslendinga, einkum kærleikur sem veldur því að meðal þeirra sé allt sameiginlegt, bæði innbyrðis og gagnvart gestum.
Vitaskuld þarf að taka þessari lýsingu af fyrirvara — hún minnir dálítið á upphafningu rómverskra sagnaritara á óbrotnum háttum hinna frumstæðu Germana. En allt um það kann hér að leynast sannleikskjarni; menn vita sem er að hér á þessari fjarlægu eyju hefur verið komið á fót óvenju friðsamlegu og um leið farsælu þjóðfélagi.
Sérstætt samfélag reist á forngermönskum grunni
Á hinum afdrifaríkum umbrotatímum 990–1030 hafa Íslendingar numið Grænland og gera tilraunir til landnáms enn vestar. Eiríks saga rauða geymir frásögn af dvöl Guðríðar Þorbjarnardóttur á Vínlandi þar sem hún elur son sinn Snorra — fyrsta hvíta manninn sem borinn er í Vesturheimi. Hún átti líka eftir að ganga suður til Rómar og enda ævina sem húsfreyja í Glaumbæ í Skagafirði. Við getum fullyrt að engin kona heims hafi verið víðförlari um hennar daga.
Af þessum miklu ferðalögum getum við líka dregið þá ályktun að það eru veraldarvanir menn sem koma á sáttum í hinu unga þjóðveldi, menn sem höfðu margt séð og ég hallast að því að kenning Einars Olgeirssonar sé rétt: þjóðinni hugnaðist ekki að hér yrði til það ofríki stórbokka og konungshirðar undir fjarlægu erlendu valdi sem margir hinna vitrustu manna þekktu og sumir af biturri reynslu. Þess í stað var skapað annars konar þjóðfélag, friðsamlegt og farsælt, sem átti sér að líkindum djúpar forngermanskar rætur.
