Íslandssagan hefur risið og hnígið, eins og lesa má af blöðum hennar, gulnuðum og mörgum hverjum máðum, en einn helsti lærdómurinn sem draga má af henni er sá að hún hefur náð hvað mestum hæðum þegar samskipti landsmanna hafa verið hvað mest og tryggust við aðrar þjóðir í norðanverðu Atlantshafi, og þeim mun fleiri þjóðir, því betur hefur þeim lánast.
Það er leiðarstefið í sögunni.
Þjóðveldisöldin sýnir þetta og sannar, svo og enska öldin, en síðar gætir svo einokunartilburða Dana sem vildu útiloka verslun annarra ríkja við eyjarskeggja í norðri, og við þekkjum afleiðingarnar, sem voru framtaksleysi og stöðnun, í bland við einangrun og fátækt.
Undir lokin á átjándu öldinni sáu Danir að við svo búið mátti ekki standa og freistuðu þess að hleypa einhverju lífi í lasburða samfélagið á norðurhjara með því að aflétta einkasölu danskra kaupahéðna á Íslandi og hefja ríkulega uppbyggingu Íslandi, svo eftir yrði tekið. Og bar þar nýrra við, því nú tóku vel reist og virðuleg steinhús að rísa á konungsjörðunum á nýlendunni í vestri, jafnt í Viðey, Eyjum, á Hólum, Nesi, Bessastöðum, og við sunnanverðan Arnarhól, og má raunar einnig nefna Dómkirkjuna til þeirrar rismiklu sögu.
En þetta steinhúsatímabil kom og fór á fáum árum. Það kreppti að Dönum vegna illinda og ófriðar á heimaslóðum þegar átjánda öldin vék fyrir þeirri nítjándu, og Íslendingar sátu eftir, afskiptir og niðurlútir, og héldu bara áfram að kúldrast á torfbæjum sínum fram til dala og út með nesjum, og virtust öllum týndir og gleymdir.
„Ólíkt hafast þeir nú að, síðustu formenn sama flokks, sem slá ýmist út og í með aukið samstarf við Evrópu, en hafa nú safnast út í horn og verja einokun og áframhald á samráði í stað öflugrar samkeppni.“
Þjóðskáldið Jónas Hallgrímsson, sem uppi var á fyrri hluta nítjándu aldar, hafði af þessu ógurlegan ama. Hnípin þjóð hans við ysta haf hefði svo að segja glutrað niður lífsbjargarviðleitni sinni, og virtist varla ætla að hafa það af. Til marks um niðurlæginguna taldi hann til að landsmenn kynnu ekki lengur að synda. Þeir gætu ekki lengur haldið sér á floti eins og fornkappar fyrri tíma og fram eftir öldum voru jafn drýldnir með og þeir voru hnakkabrattir. Þeim hefði, ásamt öðru, tekist að tapa því líka niður, og gott ef skáldið saup ekki hveljur þegar það nefndi til sögunnar niðurlægingarskeiðið þegar landsmenn lentu í polli á sinni tíð í norðlenskum dölum, sem þeir náðu ekki niðri í, en þá hefðu þeir verið svo gjörsamlega rændir öllu sundi að þeir hefðu borið á sig grjót og skriðið svo í botninum yfir ár og síki, til að freista þess að komast yfir breiðuna.
Þjóð verði sér ekki til meiri minnkunar.
Sjálfstæðisbaráttan sem setti svip sinn á seinni hluta þeirra aldar sem Jónasi auðnaðist ekki að lifa, var öðru fremur viðureign þjóðar við sjálfsmynd sína. Hún hverfðist um þá þrá að verða þjóð á meðal þjóða. Og geta í krafti fullveldis dafnað og vaxið í samfélagi við önnur ríki í álfunni, því máttur milliríkjaverslunar við sem flestar þjóðir, myndi færa henni þann hagvöxt og lífskjör sem stefna bæri að. Og það gekk raunar ríkulega eftir með því einmitt að tengjast æ fleiri þjóðum.
Þetta sjálfstæði var fyrsta formanni Sjálfstæðisflokksins leiðarljós á tímum fullveldis á fyrri hluta síðustu aldar, sem talaði keikur fyrir fullri þátttöku Íslands í skandinavíska myntbandalaginu, en hann leit beinlínis á gjaldmiðlasamstarf við nágrannaþjóðir Íslands sem staðfestingu á nýfengnu fullveldi þess: „Þegar við fengum sjálfstæði okkar viðurkennt 1918, þá kom sú spurning upp um þennan samning, eins og svo marga aðra, hvort Ísland ætti að ganga inn í samninginn sem sjálfstæður aðili, fjórða ríkið á Norðurlöndum. Þessu var auðvitað svarað játandi af Íslendinga hálfu, og það var útveguð viðurkenning frá hinum fyrir því að þeir tækju okkur inn sem fjórða aðilann. Þetta var eitt af táknum fullveldisins sem við vildum ekki láta hjá líða að notfæra okkur, til þess að sýna út á við, að við værum orðnir sjálfstætt ríki.“
Ólíkt hafast þeir nú að, síðustu formenn sama flokks, sem slá ýmist úr og í með aukið samstarf við Evrópu, eins og orð þeirra sjálfra sanna, en hafa nú safnast út í horn og verja einokun og áframhald á samráði í stað öflugrar samkeppni.
Einokunarverslun var það einu sinni, og skal áfram verða.
Því þessir hægrimenn, eða öllu heldur afturhald, hræðast kapítalisma.
