Kaupfélag Skagfirðinga er stundum á milli tannanna á fólki. Einhver fann til að mynda upp á því að tala um skagfirska efnahagssvæðið í kerskni.
Ýmislegt má segja um Kaupfélagið. Hitt er staðreynd að það er kjölfesta í öflugu landbúnaðarhéraði. Án þess væri annar bragur á búskaparháttum og atvinnulífi í Skagafirði.
Í starfsemi þess má sjá áhugaverða fyrirmynd, sem tengist umræðunni um að uppfæra aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins í 100% aðild.
Evruvextir skipta landbúnaðinn máli
Þjóðin á að ákveða framhaldið. Leikurinn er gerður til að skapa ný sóknarfæri og aukið viðskiptalegt öryggi á óbreyttum hugmyndafræðilegum grunni um fjölþjóðlegt samstarf.
Landbúnaðurinn þyrfti jafnframt að takast á við nýtt starfsumhverfi, sem felst í stærri markaði og öðru vísi uppbyggðu stuðningskerfi.
Í því ljósi er mikilvægt að ræða sérstaklega starfsskilyrði landbúnaðar. Þótt lóð landbúnaðarins vegi ekki jafn þungt í heildarbúskap þjóðarinnar og áður vilja flestir sjá hann dafna sem best á komandi tíð.
Fyrir utan landfræðilega mismunun skipta vextir einna mestu máli í samanburði á samkeppnismöguleikum landbúnaðar á Íslandi og á meginlandi Evrópu.
Það er einmitt hér, sem Kaupfélag Skagfirðinga hefur fært rekstrarumhverfi bænda í Skagafirði í áttina að því, sem bændur innan evrópska myntbandalagsins þekkja.
Öflugt samvinnufélag
Kaupfélag Skagfirðinga er eitt af umsvifamestu eignarhaldsfélögum landsins. Það á og rekur fyrirtæki um land allt og í flestum atvinnugreinum. Helsta auðsuppspretta samsteypunnar er Fisk Seafood á Sauðárkróki, eitt öflugasta sjávarútvegsfyrirtæki landsins. Það á svo aftur sjávarútvegsfyrirtæki eða hlutdeild í sjávarútvegsfyrirtækjum í öðrum landshlutum.
Eitt stórra útflutningsfyrirtækja í landinu færir Fisk Seafood reikninga sína í íslenskum krónum. Aftur á móti tekur það ekki langtímalán í vaxtaumhverfi, sem stýrt er af Seðlabanka Íslands fremur en önnur útflutningsfyrirtæki. Þá væri það ekki svipur hjá sjón.
Sterk samkeppnisstaða þessa hluta kaupfélagsstarfseminnar byggist meðal annars á lántökum í vaxtaumhverfi, sem stýrt er af Seðlabanka Evrópu.
Kaupfélagið sjálft greiðir ekki arð. En það nýtir hluta af þeim hagnaði, sem verður til með því samkeppnisforskoti, sem lántaka í evrum færir því, til að styrkja bændur í héraðinu til nýrra hagkvæmra fjárfestinga.
Stjórnendur Kaupfélagsins skilja að nýfjárfestingar í landbúnaði ganga ekki upp í vaxtaumhverfi Seðlabanka Íslands. Sama verður hins vegar ekki sagt um alla talsmenn bænda.
Samkeppnisstaða jöfnuð
Með þessu móti er Kaupfélagið að jafna samkeppnisstöðu milli ólíkra atvinnugreina í héraðinu.
Fyrir vikið eru skagfirskir bændur í betri samkeppnisstöðu en aðrir íslenskir bændur.
Ýmsum finnst þetta vera ósanngjarnt. En kjarni málsins er samt sá að það er fullkomlega réttlátt að sem flestir fái að njóta ábatans af vaxtaumhverfi evrunnar.
Það á því fremur að hrósa en hallmæla stjórnendum Kaupfélagsins fyrir réttsýni í þessu tilviki.
Réttsýni fyrir alla
Þessi réttsýni hefur aukið hagkvæmni í búrekstri í Skagafirði.
En krafan um að jafna aðstöðu allra bænda á Íslandi er líka réttlátt og brýnt úrlausnarefni. Reyndar nær sú réttlætiskrafa líka til launafólks og fyrirtækja á innlendum samkeppnismarkaði.
Eðlilegasta leiðin er að gefa öllum landsmönnum kost á að fá tekjur og taka lán í evrum en ekki bara eigendum útflutningsfyrirtækja. Bændur í Skagafirði njóta ábata evrunnar með óbeinum hætti. Hvers vegna mega ekki allir bændur og allir landsmenn njóta þess sama með beinum hætti?
Samvinnufélagsumgjörðin auðveldar stjórnendum Kaupfélags Skagfirðinga að færa til bændanna í héraðinu sneið af ábatanum, sem sterk samkeppnisstaða sjávarútvegsins á lánamarkaði evrunnar gefur.
Ábati samvinnuhugsjónar í gjaldmiðlamálum
Í raun og veru er Evrópusambandið bara stórt alþjóðlegt kaupfélag. Í stað sjálfstæðra bænda eru fullvalda ríki félagsmenn.
Myntbandalagið er eins konar dótturfyrirtæki þessa stóra kaupfélags, rétt eins og Fisk Seafood er á „skagfirska efnahagssvæðinu.“
Með annarri öflugustu mynt í heimi hefur myntkaupfélagið aukið utanríkisviðskipti og bætt efnahag þeirra sem nýtt hafa sér samvinnuhugsjónina í gjaldmiðlamálum eins og rekstur Fisk Seafood ber vitni um.
Þegar við skyggnumst um á landsbyggðinni sjáum við að þau sveitarfélög eru oftast nær sterkari en önnur þar sem burðarás atvinnulífsins hefur aðstöðu til að taka lán í evrópsku kaupfélagsmyntinni.
Í nýju skýrsluna vantar framtíðarsýn í óbreyttu kerfi
Ný skýrsla Bændasamtakanna um mögulega aðild að evrópska kaupfélaginu sýnir tvennt:
Annars vegar bendir hún á fjölda spurninga, sem ekki er unnt að svara nema í aðildarviðræðum. Hins vegar vantar algjörlega samanburð við þá framtíð, sem landbúnaðarins bíður í óbreyttu kerfi.
Hvort tveggja er sem sagt talsverðri óvissu undirorpið.
Ef bændum heldur áfram að fækka með sama hraða og verið hefur kemur að endalokum fyrr en síðar. Hvenær? Útreikningar benda til að það verði innan 25 ára.
Hvað segja Bændasamtökin um það? Hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir framhald þeirrar þróunar? Eða er það óþarfi? Bændasamtökin hafa ekki svarað þessum spurningum.
Kunna Bændasamtökin önnur ráð til að auka framleiðni í landbúnaði en að fækka bændum eins og núverandi stefna gengur út á eða stækka markaðinn? Hver eru þau? Hver á að borga?
Finnst Bændasamtökunum ekki að þau þurfi að upplýsa þjóðina um þessi álitaefni fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna?
Það sem við blasir
Að Kaupfélagi Skagfirðinga undanskildu neita öll útflutningsfyrirtæki að nota ávinninginn af lántökum í evrum til að styrkja landbúnaðinn.
Enginn stjórnmálaflokkur vill hækka skatta á útflutningsfyrirtæki í þessum tilgangi.
Núverandi ríkisstjórn virðist ætla að halda heildarstyrkjum óbreyttum.
En ákvörðun flokksráðs Sjálfstæðisflokksins frá því í vor um 160 milljarða króna niðurskurð á útgjöldum ríkissjóðs munu væntanlega leiða til skerðingar á stuðningi við landbúnaðinn á næsta kjörtímabili komi til stjórnarskipta.
Þegar mögulegar samningsniðurstöður liggja fyrir þarf að bera þær saman við þá framtíð, sem við blasir með óbreyttum framlögum undir núverandi ríkisstjórn eða hugsanlega skertum framlögum undir nýrri ríkisstjórn.
Þjóðráð að leita fyrirmyndar í Skagafirði
Þegar öllu er á botninn hvolft:
Er ekki bara þjóðráð að kanna í samningaviðræðum hvort allir geti ekki notið ábatans af öflugasta samvinnufélagsrekstri í heimi?
Að því er evrópskt vaxtaumhverfi varðar hefur skagfirskur sjávarútvegur ekki tapað á því. Sauðárkrókur hefur ekki tapað á því. Bændur í Skagafirði hafa ekki tapað á því.
Er eitthvað að óttast þótt litið sé til Skagafjarðar um fyrirmyndir í þessum efnum?
