Meistari Megas var borinn til grafar í vikunni sem leið. Hann sagði frá því í viðtali fyrir margt löngu að kornungur hefði hann farið að semja lög við kvæði Jónasar, sem hann sagði vera Heine-útgáfu af rómantíker. Þeir hafi báðir átt til lítt rómantíska kaldhæðni og Jónas raunar verið „prótórómantíker“. En höfuðandstæðingur Jónasar í skáldskaparlistinni, rímnaskáldið Sigurður Breiðfjörð, var líka í miklum metum hjá Megasi sem ungum manni. „Synda vanda vann um fljóðin, / vinda þandist myndin blá. / Hrinda að landi hrannar jóðin / hinda bandi Indía.“ Þetta hefði honum sem barni þótt alveg yndislegt þó svo að hann „skildi ekki nokkurn skapaðan hlut hvað var verið að segja“. En hljómurinn hefði verið svo heillandi.
Þarna lýsir hann fyrirbæri sem líklega hefur fylgt manninum frá því að fyrstu menningarsamfélögin litu dagsins ljós: þeirri nautn að geta notið hrynjandinnar eða hljómfallsins, þess sem Forngrikkir kölluðu hryþmos (ῥυθμός) samanber orðið ritma. Og ætli djúpur skilningur á dýrasta kveðskap hafi nokkru sinni verið á færi annarra en hinna lærðustu manna? Orðfæri norræns fornkveðskapar er raunar svo tyrfið að Snorri semur um það kennslubók og nefna má kórsöngvana í Óresteiu Æskýlosar. Þeir eru á dórískuskotnu bókmenntamáli sem mun hafa verið illskiljanlegt aþenskum áheyrendum á fimmtu öld fyrir Krists burð. Það var allt illu heilli á lélegu enskuskotnu götumáli í uppfærslu Þjóðleikhússins í vetur sem leið. Oft má njóta hins fjarræna og tyrfna þó talsvert skorti upp á skilninginn, rétt eins og við sem börn gátum haft yndi af sögum og ljóðum þó svo að skilningur væri ekki alltaf mikill.
Óttar Guðmundsson geðlæknir og vinur Megasar heitins orðaði það eitt sinn svo að guðirnir hefðu skemmt sér með þeirri tímaskekkju að láta Megas fæðast barmafullan af skáldskapargáfu á öld sem fyrirleit hefðbundinn kveðskap. Hann hefði gerst mikill latínuhestur á tímum sem hefðu endanlega gengið af forntungunum dauðum.
Að kunna ekki að hugsa heildstætt
Megas var af hinni ægilegu 68-kynslóð sem farið hefur langt með að kollvarpa mörgu því besta í menningu Vesturlanda. En þó svo að róttæklingar af þeirri kynslóð hafi fundið samhljóm í verkum hans verður skáldið ekki rekið á neinn þröngt afmarkaðan pólitískan bás. Margar bækur hafa verið ritaðar um róttækniölduna sem reið yfir heiminn á þessum tíma og hún hefur valdið mér heilabrotum. Þegar ég var nemandi við Menntaskólann í Reykjavík undir lok síðustu aldar voru í skólanum fáeinir róttæklingar sem höfðu lesið Karl Marx, klæddust lörfum og ræddu fjálglega um byltingu öreiganna. Þetta var auðvitað aðhlátursefni þegar þar var komið sögu en hafði verið dauðans alvara fyrir mörgu fólki af kynslóð foreldra þessara unglinga — fólks sem trúði því í raun og veru að lestin sem flytti það á áfangastað byltingarinnar væri rétt ókomin. En hún kom aldrei.
Undir lok síðustu aldar þótti okkur sem vorum hægra megin í pólitíkinni — á árum hins langa valdaskeiðs Davíðs Oddssonar — hlægilegast við pólitíska andstæðinga hvað þeir voru sundraðir, sameiningar stríðandi afla gátu af sér ný flokksbrot. Og þannig hafði það alltaf verið. Til að mynda í Fylkingunni einhverjum áratugum fyrr þar sem maóistar og trotskíistar bárust á banaspjót.
Allt um það þá byggðu róttæklingar fyrri ára á heilum hugmyndakerfum og menn voru feikna vel lesnir í byltingarfræðum. Þessar byltingarhugmyndir voru enda og altækar. Þetta fyrirfinnst ekki lengur. Róttækni okkar samtíma er kölluð „aktívismi“ og alltaf bara bundin við eitt afmarkað málefni, hvort sem það er feminismi, meðaumkun með hermdarverkasamtökum araba eða umhverfisvernd — og þá aldrei náttúruvernd almennt. Nei, það getur bara snúist um vernd tiltekinnar skepnu eða loftslagsmálin. Og þeir sem hafa hæst um síðarnefndu málin segja það alvarlegustu ógn sem steðji að lífríki jarðar. Það stenst þó ekki einfalda skoðun því ekki getur loftslagsváin verið alvarlegri en ógnin af atómsprengjunni og öðrum gereyðingarvopnum.
Það er líka mjög greinilegt að róttæklingar samtímans eru margir hverjir illa upplýstir. Hvaða heilvita dýraverndunarsinna dytti til að mynda í hug að sleppa þúsundum dýrbíta lausum í viðkvæmri náttúru á norðurhjara? Hinn kosturinn er sá að menn séu illa innrættir og ekki vil ég gera fólki upp mannvonsku. Þá blasir við að tilgangur margra er ekki annar en auglýsa fyrir heiminum eigin manngæsku. Þetta er bara sjálfsmyndarróttækni. Við fengum ofurlitla innsýn í hugarheim hinna veikgeðja og veruleikafirrtu á dögunum þegar viðtal birtist við drengstaula sem prílað hafði upp í mastur hvalveiðiskips. Það var ægilegur grátkór. Sjálfsmyndarróttæknin birtist okkur líka vel árið 2015 þegar fjöldi manns heimtaði að íslenska ríkið tæki við þúsundum flóttamanna frá Sýrlandi undir kjörorðinu „Kæra Eygló“ og bauðst fólkið til að hýsa Sýrlendingana sjálft. Eitthvað stóð á þeim efndum og talsvert skortir á rótfestu fólks sem finnur stöðugt til meðaumkunar með framandi þjóðum hinum megin á hnettinum en skeytir litlu um neyðina í næsta umhverfi.
Það er tímanna tákn að í síðustu alþingiskosningum gerðist það í fyrsta sinn frá því á þriðja áratugnum að enginn sósíalistaflokkur fékk mann kjörinn. Róttæklingar okkar tíma virðast orðnir ófærir um að ná utan um hugsun sína almennt svo þar geti rúmast fleiri sjónarmið en hið eina afmarkaða. Mér þykir þetta miður og nú kann einhver lesandi að undrast — vitandi það að sá sem hér heldur á penna er fjarska borgaralega sinnaður, líklega þjóðernissinnaður íhaldsmaður og yrði sjálfsagt leiddur fyrir aftökusveit hið snarasta næðu bolsévikar völdum.
Gildi klassískrar menntunar
Jú, íslenskir sósíalista voru lungann úr síðustu öld brjóstvörn íslenskrar menningar og einkum og sér í lagi tungunnar. Þeir stóðu í ístaðinu meðan margir hægra megin voru vaklandi í þeim efnum. Helstu menningarpáfar þjóðarinnar voru margir yst af vinstri vængnum og mér koma líka til hugar ýmsir klassískt menntaðir skólafrömuðir sem aðhylltust pólitíska róttækni. Hugsið ykkur til dæmis þá merkilegu þversögn hversu margir þessara manna voru menntaðir í þeim skóla landsins sem til skamms tíma var talinn íhaldssamur og borgaralegur í meira lagi, Menntaskólanum í Reykjavík. Kannski nægir að nefna tvo þekktustu forystumenn íslenskra kommúnista, þá Brynjólf Bjarnason og Einar Olgeirsson.
Guðni Guðmundsson, rektor þessa góða skóla, vakti athygli á þessari þversögn í viðtali árið 1987 sem ég rakst á um daginn. Þá var komin nokkur reynsla á umbyltingu skólakerfisins hálfum öðrum áratug fyrr. Hún hafði meðal annars falist í því að leggja af stúdentspróf sem Guðni sagði brýnt að halda í. Það væri þjálfunaratriði að hafa í höfðinu mikið af þekkingu og staðreyndum sem menn hefðu sankað að sér á þremur til fjórum árum og þurfa að standa skil á þeim á ákveðnum stað og tíma. Menn þyrðu ekki að rannsaka hvaða afleiðingar þetta uppbrot hefði haft. Þó lægju ýmsar vísbendingar fyrir, svo sem gríðarlegt brottfall úr Háskólanum. Guðni bætti því við að það hefði verið mjög til óþurftar að leggja af gagnfræðaskólastigið. Þetta millistig hefði verið hollt fyrir krakkana: „Eftir að landsprófið var lagt niður koma þau beint inn í framhaldsskólana og ég er hræddur um að það sé oft eins og kasta þeim út í kalda laug, viðbrigðin eru svo mikil. Landsprófið var miklu markvissari undirbúningur undir menntaskólanám en nú er.“ Nú orðið væru kröfurnar orðnar of litlar og ætti það bæði við grunnskóla og framhaldsskóla.
Ekkert bendir til að ræst hafi úr málum síðastliðna fjóra áratugi. Nema síður sé. Hliðvarslan í skólunum er engu betri en hin mígleku landamæri spænsku hólmlendunnar Ceuta á strönd Marokkó. Menn flæða í gegnum skólakerfið án þess að til þeirra séu gerðar verulegar kröfur. Fyrir vikið skortir margan yfirsýn og sjálfsskilning.
Flokkspólitíkin hefur runnið sitt skeið
Af því að skáldin voru hér til umræðu þá voru mörg (ef ekki flest) okkar fremstu skálda klassískt menntuð í Lærða skólanum og forverum hans. Hér í þessum pistlum hef ég mjög gjarnan gert að umtalsefni það sem ég hef viljað kalla menningarhnignun — nokkuð sem einfeldningslegir framfaratrúarmenn hafa í flimtingum. Það er helst menntafólk af vinstri vængnum, og þá frekar í eldri kantinum, sem haft hefur við mig samband eða stöðvað mig á förnum vegi til að taka undir með einhverju sem ég hef verið að skrifa í þessa veruna.
Það hefur leitt mig til þeirrar niðurstöðu að sú flokkaskipan sem birtist okkur á Alþingi er fyrir löngu úrelt. Stærstu álitaefnin eru vart til umræðu en þau lúta að menningunni í breiðasta skilningi þess orðs, íslenskri menningu en líka stöðu Íslendinga í norrænni menningu og mikilvægi þess að öðlast rótfestu í heimi á hverfanda hveli (svo ég taki nú líkingu úr fornu skáldamáli). Eitt það jákvæðasta sem ætlar að koma út úr kosningabaráttunni fyrir komandi þjóðaratkvæðagreiðslu er hve margir málsmetandi menn stíga fram og ræða kosti og gildi íslensks þjóðfélags þvert á flokka. Við þyrftum að halda þeirri uppstokkun flokkakerfisins áfram.
