Einn áhugaverðasti angi Evrópusambandsumræðunnar eru raddir framliðinna. Þeir Guðjón Friðriksson og Hannes Hólmsteinn Gissurarson tókust á um það hér á DV á dögunum hvað Jóni Sigurðssyni forseta hefði þótt um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hannes svaraði líka pistli nafna síns Péturssonar, sem birst hafði á Vísi, þar sem Snorra Sturlusyni, Gissuri jarli Þorvaldssyni og Einari Eyjólfssyni Þveræingi var blandað í málin. Næsta skref hefði verið að kalla til skyggnimiðil og heyra í þeim öllum saman, láta þá jafnvel setjast á rökstóla og gefa út á bók, svona eins og þegar Guðrún Jónsdóttir komst í miðilssamband við Ragnheiði Brynjólfsdóttur og úr varð metsölubók ársins 1973 (og ef til vill ein mest selda bók allra tíma hér á landi).
Forfeðurnir eiga við okkur erindi
Bara til að taka það skýrt fram þá er undirritaður ekki andatrúar og hefur megnan ímugust á spíritisma. Og raunar hafði ég í flimtingum á samfélagsmiðlinum X umræðuna um viðhorf genginna heiðursmanna. Í göngutúr um bæinn á dögunum fékk ég dálitla bakþanka yfir að hafa skopast að þessu. Það er eitthvað óskaplega fallegt og rótfast við að fyrri tíðar menn séu „hafðir með í ráðum“. Ég sannfærðist um það enn frekar eftir að ég las aðsendan pistil Kirstine nokkurrar Chege í Berlingske síðastliðinn fimmtudag. Ég kann engin deili á Chege önnur en að hún starfar á danska Þjóðþinginu þar sem hún er titluð ráðgjafi. En allt um það þá gagnrýndi hún meðal annars að menn hugsuðu alltof margt út frá eigin stundarafstöðu því þegar öllu væri á botninn hvolft yrðum við ekki skilin frá þeirri menningu sem við fæddumst inn í. Og hlutdeild okkar í menningunni fæli ekki bara í sér eignarhald — heldur væru lagðar á okkur skyldur sem ráðsmenn eða ármenn (það sem á dönsku er kallað forvalter). Okkur væri treyst fyrir miklum verðmætum sem skylt væri að leggja rækt við og færa komandi kynslóðum.
Hluti af því ræktunarstarfi væri að halda á lofti hinu besta í menningunni og hampa afburðarfólki, lifandi jafnt sem liðnu. Chege segir samfélag ekki glata menningu sinni þegar það hætti að skapa heldur þegar það hætti að varðveita það sem var þess virði að skapa. Þess vegna þurfi að greina á milli hins hverfula og dýrmæta, þess þægilega og þess þýðingarmikla. „Smag og kvalitet“ séu ekki það sama.
Þetta eru að mínu viti ágæt varnaðarorð og full ástæða til að ræða afstöðu hinna framliðnu þó svo að vitaskuld verði jafnan vandasamt að heimfæra fyrri tíðar viðhorf upp á ágreiningsefni samtímans.
Hvað með Ara fróða?
Hvað ætli Ara presti Þorgilssyni hinum fróða hefði þótt um Evrópumálin? Ég treysti mér ekki til að svara því en í Íslendingabók Ara sem rituð var fyrir réttum 900 árum er eitt og annað sem þarfnast endurtúlkunar líkt og Lára Magnúsardóttir sagnfræðingur rekur í grein í nýjasta hefti Andvara, grein sem sætir tíðindum. Þar gerir hún sérstaklega að umtalsefni þau orð Ara að við landnám hafi Ísland verið „viði vaxið milli fjalls og fjöru“. Sitthvað bendi til þess að hér eigi ekki að standa „viði vaxið“ heldur „víði vaxið“.
Í Íslandssögunni sem okkur var kennd (meðan Íslandssaga var enn námsgrein) var þetta einkum tengt við að landið hafi verið vaxið skógi „milli fjalls og fjöru“ við landnám en eins og Lára bendir á er miklu líklegra að hér sé einfaldlega átt við óraskað land þar sem engin ummerki séu um byggð og landnám því heimilt, enda Íslendingabók umfram allt lýsing á grundvelli byggðar í landinu og stjórnskipunar. Þetta sé með öðrum orðum hreinræktuð lögfræði, ekki náttúrufarslýsing, og „milli fjalls og fjöru“ merki þann hluta lands sem hæfur sé til ábúðar. Í grein Láru birtast líka í meira lagi athyglisverðar vangaveltur um papana og ég hvet áhugasama til að ná sér í eintak af Andvara og lesa meira.
Lærdómar af ræðu Einars Þveræings
Lára fjallar í grein sinni um orðin Íslendingur og Norðmaður sem birtast okkur í fyrsta sinn í Íslendingabók. Þar sé lýst réttarstöðu Íslendinga gagnvart Noregskonungi og staðfest að landið sé „sérstök pólitísk eining“. Og þrátt fyrir lagafyrirmyndir frá Gulaþingi í Noregi hafi lögin verið sett að vilja og hentugleika Íslendinga sjálfra. Lára segir þó Íslendingabók sýna fram á að áður hafi vaknað spurningar um hlutverk konungs á Íslandi. — Gjöld til konungs næðu ekki þeirra sem sest höfðu að hér á landi.
Og talandi um afstöðu til konungs þá minntist ég einmitt á Einar Þveræing að framan. Hann á að hafa flutt fræga ræðu á alþingi árið 1024 þar sem hann mælti gegn því að Íslendingar gengjust undir skattlagningarvald Ólafs konungs digra eða afhentu honum Grímsey. Ræða Einars Þveræings er til okkar komin í búningi Snorra Sturlusonar, rituð tveimur öldum síðar. Ræðan er svo mögnuð að til hennar var þráfaldlega vitnað í sjálfstæðisbaráttu nítjándu aldar sem og í andstöðunni við veru Varnarliðsins hér. Og jafnt fylgjendur sem andstæðingar inngöngu Íslands í Evrópusambandið gætu beitt fyrir sig röksemdum þeim sem Einar er látinn tefla fram því svo stórar ákvarðanir taka menn ekki eingöngu fyrir sig sjálfa heldur líka komandi kynslóðir.
Tengjum þetta nú allt saman
Bæði handritin sem við eigum af Íslendingabók eru uppskriftir af gömlum blöðum sem Brynjólfur biskup Sveinsson, „uppspurði og útvegaði“. Hann var faðir áðurnefndrar Ragnheiðar sem meistari Megas sálugi orti um:
Og Ragnheiður hún fæddi einn dag hann Daðason,
menn dylgjuðu, menn báru hana út, menn hæddu hana
Þau eru miklu fleiri skáldin sem gert hafa raunir Ragnheiðar að yrkisefni enda saga hennar í meira lagi örlagarík og hún er líka okkar saga. Svo ég vitni aftur til greinar Kirstine Chege í Berlingske þá segir hún mikilvægt að maðurinn sé hluti einhvers sem sé „større end én selv“. Það sé tungan, sagan, lýðræðið eða folkestyre, trúarleg og menningarleg arfleifð og stofnanir og menningarfyrirbæri sem verði ekki endursköpuð frá grunni líði þau undir lok. Menning muni ekki lifa af nema borgararnir búi yfir djúpri þekkingu á henni. Ari var „enduruppgötvaður“ á sautjándu öld ef svo má segja eftir að hafa fallið í gleymskunnar dá um nokkrar aldir. Enn skiljum við hvert orð af texta Íslendingabókar þó svo að ritháttur á víði og viði hafi skolast til. Ari er þar með nálægur líkt og aðrir liðnir Íslendingar, langt fram í ættir.
