Við sem eldri erum eigum að spyrja:
Hvaða Ísland viljum við að börnin okkar og barnabörnin taki við?
Við höfum flest byggt upp heimili, starfsferil og lífeyrissparnað. En unga kynslóðin stendur frammi fyrir allt öðrum veruleika.
Hún þarf að kaupa sína fyrstu íbúð við mun hærri vexti en jafnaldrar hennar í Danmörku og víðar í Evrópu. Hún þarf að byggja upp fyrirtæki í hagkerfi þar sem fjármagn er dýrara og áhættan meiri. Einnig blasir við að mörg íslensk nýsköpunarfyrirtæki færa höfuðstöðvar sínar erlendis þegar þau sækja stærri fjármögnun, meðal annars vegna þess að alþjóðlegir fjárfestar kjósa oft stærri fjármálamarkaði og stöðugra rekstrarumhverfi.
Þetta staða er algerlega óviðunandi fyrir okkar vel menntaða og hæfileikaríki fólk. Spurningin er hvort við höfum skapað henni jafn góð tækifæri og unga fólkið nýtur í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við?
Það er skylda og ábyrgð okkar sem eldri erum að skoða vel möguleikana til að skapa unga fólkinu okkar forsendur og tækifæri til að njóta sem bestra lífsgæða.
Hvar höfum við mest áhrif?
Það er eðlilegt að í umræðunni um Evrópusambandið tengist fullveldi Íslands. En við þurfum ekki síður að spyrja: Hvar hefur Ísland mest áhrif á eigin framtíð – á höfuðbólinu eða hjáleigunni?
Árið 1992 orðaði Ólafur Ragnar Grímsson þessa spurningu með eftirminnilegum hætti þegar EES-samningurinn var til umræðu. Ég tek undir það sem hann benti réttilega á: Það er betra að eiga sæti á höfuðbólinu, þar sem ákvarðanir eru teknar, en að standa áhrifalaus á hjáleigunni.
Í dag tekur Ísland upp stóran hluta þeirra reglna sem gilda á innri markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn. Þær hafa bein áhrif á íslensk heimili, fyrirtæki og atvinnulíf.
En við eigum ekki fulla aðkomu að lokaákvörðunum þegar reglurnar eru mótaðar. Þess vegna snýst umræðan ekki aðeins um fullveldi. Hún snýst líka um áhrifin til að móta hana.
Hvort við viljum eingöngu fylgja reglum sem aðrir setja eða eiga möguleika á að hafa áhrif þegar þær eru mótaðar.
Framtíðin verður ekki eins og fortíðin
Við vitum ekki hvernig heimurinn verður árið 2050. Við vitum ekki hvaða áhrif gervigreind, ný tækni eða breytt alþjóðlegt efnahags- og öryggisumhverfi mun hafa.
Við vitum ekki heldur hvaða náttúruhamfarir eða erfiðar áskoranir við þurfum að takast á við. En eitt vitum við. Lítil þjóð verður að vera vel undirbúin.
Við búum á eldfjallaeyju og náttúruhamfarir verða reglulega – bara spurning um hvenær og hversu stórar þær verða. Á sama tíma hefur öryggi Evrópu breyst hratt og netárásir, mikilvægar aðfangakeðjur og orkuöryggi eru hluti af þjóðarörygginu.
Við verðum að undirbúa okkur - Við tryggjum ekki eftir á.
Nýtum sem best náttúruauðlindir Íslands
Ísland býr yfir auðugum fiskimiðum, endurnýjanlegri orku, hreinu vatni og mikilli sérþekkingu. Við höfum því allar forsendur til að vera eitt samkeppnishæfasta smáríki heims.
Spurningin er hvort við höfum skapað það efnahagsumhverfi sem gerir unga fólkinu okkar kleift að nýta þessa styrkleika hér heima.
Smáríki eins og Malta, Írland og Lúxemborg hafa sýnt að hægt er að byggja upp öflugt atvinnulíf, laða að alþjóðlegar fjárfestingar og skapa fjölbreytt störf.
Við verðum að gefa okkur tíma til að íhuga: Getur traust samstarfi tryggt betur framtíð unga fólksins okkar?
Menning og tunga eru líka hluti af framtíðinni
Sjálfstæði þjóðar felst ekki aðeins í stjórnskipan eða landamærum. Það felst líka í því að varðveita og efla það sem gerir okkur að þjóð.
Íslenska tungan, bókmenntirnar og menningararfurinn eru meðal mikilvægustu auðlinda okkar.
Á tímum gervigreindar verður sífellt mikilvægara að fjárfesta í íslenskri máltækni, rannsóknum og menningu svo komandi kynslóðir geti áfram skapað og lifað á eigin tungumáli.
Við eigum að skoða miklu betur hvernig ESB styrkir menningu smáríkja. Til þess þurfum við að sjá samninginn.
Treystum þjóðinni
Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snýst um hvort þjóðin eigi að fá allar upplýsingar áður en endanleg ákvörðun verður tekin.
Sterk þjóð óttast ekki upplýsingar – hún metur þær, áður en endanleg ákvörðun er tekin.
Við eigum ekki að loka dyrum fyrr en við vitum hvernig raunverulegur samningurinn lítur út. Við skulum kynna okkur valkostina, bera saman kosti og galla og taka síðan upplýsta ákvörðun.
Ábyrgð okkar sem eldri erum er að hugsa til öryggis og lífsgæða komandi kynslóða.
Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, fv. starfsmaður stjórnsýslunnar og áhugamaður um leiðtogastjórnun og öryggi Íslands.
