Stutt frétt með tölfræði vakti athygli mína á dögunum. Greint var frá því að alls hefðu 3.332 lokið stúdentsprófi skólaárið 2024–2025, þar af 700 af náttúrufræðibraut, 288 af viðskipta- og hagfræðibrautum og 86 af málabrautum (sem eru nánast horfnar úr framhaldsskólum). Fjölmennasti hópurinn brautskráðist ekki af neinni sérstakri braut heldur því sem kallað er „óskilgreind eða opin braut“. Ég velti því fyrir mér í þessu sambandi hvort menn séu að missa sjónar á því hlutverki bóknáms í framhaldsskólum að undirbúa nemendur undir háskólanám, þá að meginstefnu til annars vegar í raungreinum og hins vegar í húmanískum greinum.
Hinn klassíski húmaníski grunnur er nánast horfinn, að leggja áherslu á nám í tungumálum, fornum jafnt sem nýjum. Raunar hefur áherslu á tungumál verið ýtt til hliðar víða um lönd vegna delluhugmynda áhrifamikilla róttækra afla sem óttuðust „Elitenbildung“ eins og það er kallað á þýsku — tungumálanám ýtti undir mannamun. Franski germanistinnn Sylvain Fort, sagði í viðtali við Welt fyrir nokkrum misserum að þar með hefði verið gengið milli bols og höfuðs á úrvalshópum nemenda í húmanískum greinum, en Fort er fyrrum aðstoðarmaður Emmanuels Macron Frakklandsforseta og hefur meðal annars þýtt Schiller á frönsku. Fort segir stærðfræðina næsta skotmark þessarar róttæku hugmyndafræði. Hið djúpa og vitsmunalega eigi ekki upp á pallborðið. Hreinar hlutlægar forsendur — líkt og liggi til grundvallar í málfræði og stærðfræði — falli síður í kramið í okkar samtíma; allt eigi að vera afstætt. Hægt og bítandi hverfi hin gamalgróna braut afburðarnámsmannna.
Það er eðlilegt að maður spyrji sig hvort einmitt þetta sé að eiga sér stað um þessar mundir en þá um leið hvaða afleiðingar það muni hafa. Framtíð okkar veltur að miklu leyti á afburðarfólki í verkfræði og raungreinum. Flest þau fyrirtæki sem Íslendingar eru stoltastir af byggja á raungreinamenntuðu fólki og við vitum sem er að stærðfræðin er meginstoðin undir þá þekkingu sem knýr áfram tækniframfarir. Verkfræðingafélag Íslands hefur á undanförnum misserum varað við alvarlegum afleiðingum sífellt lakari undirbúnings íslenskra stúdenta undir nám í verkfræði og raungreinum, ekki hvað síst með skerðingu framhaldsskólans fyrir rúmum áratug. Ljóst er að hér þarf verulega að spyrna við fótum.
Ráðalausir raunvísindamenn
Þessi mál má gjarnan skoða í stærra samhengi því víðar en hér á landi eru uppi eru áhyggjur af ónógum undirbúningi stúdenta. Á dögunum birtist opið bréf sem á nítjánda hundrað kennarar í stærðfræði og raunvísindum við Kaliforníu-háskóla (UCLA) höfðu ritað undir þar sem þeir vekja athygli á alvarlegum vanda: Sífellt stærri hluti innritaðra stúdenta skortir þá grunnfærni sem þarf til að leggja stund á háskólanám í verkfræði og raunvísindum. Vandinn sé slíkur að prófessorar sjái sig knúna til að efna til námskeiðahalds í miðskólastærðfræði.
Í nýjasta hefti Economist eru þessum áhyggjum stærðfræði- og raungreinafólksins í Kaliforníu gerð ágæt skil en þar kemur líka fram að í húmanískum greinum skortir verulega á grunnfærni stúdenta. Í úttekt tímaritsins er greint frá því að kennarar við Harvard-háskóla sjái sig knúna til að draga verulega úr lesefni stúdenta, þeir ráði margir hverjir ekki við að lesa doðranta lengur, og hér hafi orðið mikil breyting á síðasta áratuginn. Í úttektinni kemur líka fram að heilt á litið skorti yfirsýn yfir þessi mál en tína megi til margvísleg gögn sem varpi ljósi á vandann. Samræmdar mælingar Efnahags- og framfarastofnunnarinnar á hæfni fullorðinna (nýjasta könnunin er frá 2024) leiði til að mynda í ljós hratt minnkandi lesskilning og talnalæsi háskólanema víða um lönd — fólks sem eigi að hafa hlotið breiðan þekkingargrunn.
Mér kemur til hugar í þessu sambandi viðtal sem birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkrum árum við dr. Ragnheiði Guðmundsdóttur, eðlisfræðikennara við Menntaskólann í Reykjavík, þar sem hún gagnrýndi skort á eðlisfræðikennslu sem væri undirstaða undir öll önnur fög í raunvísindum. Engin krafa væri gerð um kennslu í eðlisfræði í grunnskólum, ólíkt því sem tíðkaðist fyrir setningu grunnskólalaganna á áttunda áratugnum þegar nemendur sem hugðu á menntaskólanám þreyttu landspróf í eðlisfræði. Ragnheiður sagði þessa sjást stað í skilningsleysi á umhverfinu og hægt væri að telja fólki trú um alls kyns þvælu sem færi á skjön við grundvallarlögmál.
Mannvitið komist að
Í úttekt Economist er því velt upp hverju menntahnignunin sætir. Bent er á lokanir skóla þegar Wuhan-veiran geysaði en á heimsvísu var skólum að meðaltali lokað í tuttugu vikur. Þessi þróun hófst þó löngu fyrr svo sem sjá má af svokallaðri PISA-könnun Efnhags- og framfarastofnunarinnar. Í úttektinni kemur fram að ástæður minnkandi lesskilnings og skilnings á stærðfræði og raungreinum hafi meðal annars verið raktar til innflytjendastraums frá vanþróuðum ríkjum, minnkandi vægis prófa, auk þess sem dregið hafi verið úr hefðbundinni kennslu í grundvallarfögum; móðurmáli, stærðfræði, náttúrufræði. Allt ber þetta að sama brunni: Menn hafa villst af leið og ekki ósennilegt að umrótsmenn hafi unnið spellvirki á menntakerfum Vesturlanda.
Á dögunum var bent á þá alvarlegu meinsemd að verulega skorti á sérhæfingu kennara í grunnskólum landsins — ekki hvað síst í stærðfræði og raunvísindum. En í raun ætti þetta þó ekki að koma neinum á óvart því í aðalnámskrá grunnskóla stendur skýrum stöfum: „Það er ekki hlutverk skóla á kenna námsgreinar.“ Hvernig gat það eiginlega gerst að menn ræki svona langt af leið heilbrigðrar skynsemi?
Ég er lítið gefinn fyrir að hrósa stjórnmálamönnum en langar þó í þessu efni að geta þess að frá menntamálaráðuneytinu berst frískur andblær þessa mánuðina með nýjum ráðherra. Þar á bæ virðast menn hafa skilning og vilja til að takast á við þann vanda sem hér hefur verið reifaður. Hið sama er að segja af nýjum borgarstjóra í Reykjavík. Orð eru til alls fyrst og aldrei að vita nema mannvitið komist að í þessum efnum.
