Auðlindirnar urðu verðmæti. En fyrir hvern?
Íslendingum hefur lengi verið sagt að þeir búi í einu ríkasta landi heims. Landi orkunnar, fiskimiðanna, hreina vatnsins, menntunarinnar og tækifæranna. Samt býr stór hluti þjóðarinnar við stöðugan fjárhagslegan ótta. Fólk vinnur meira, skuldar meira og greiðir hærri vexti en víðast hvar í nágrannalöndunum, en upplifir sífellt minna öryggi.
Landið varð ríkt.
En auðæfin rötuðu ekki jafnt til þjóðarinnar.
Áratugum saman hafa ríkisstjórnir komið og farið. Flokkar hafa skipst á embættum, loforðum og slagorðum. Þeir sem sátu í stjórnarandstöðu í gær verja kerfið þegar þeir komast til valda og þeir sem gagnrýndu það í ríkisstjórn uppgötva skyndilega galla þess þegar þeir detta úr valdastólunum.
Andlitin breytast.
Kerfið stendur.
Almenningi er sagt að sýna ábyrgð. Bíða eftir betri tíð. Þola verðbólgu, vaxtahækkanir og síhækkandi framfærslukostnað vegna þess að „aðstæður krefjast þess“.
En þegar kemur að þeim sem hafa mest áhrif, mest fjármagn og mestan aðgang að valdinu virðist ábyrgðin sjaldan vera sú sama.
Land sem á allt – en skortir samt svo margt
Hvernig stendur á því að land sem býr yfir einhverjum verðmætustu fiskimiðum heims, ódýrri endurnýjanlegri orku og miklum tekjum af ferðaþjónustu eigi í sífelldum vandræðum með grunninnviði?
Vegakerfið er víða komið til ára sinna.
Heilbrigðisstarfsfólk vinnur undir gríðarlegu álagi við lélegan aðbúnað.
Lögregla og viðbragðsaðilar kalla eftir meiri fjármunum.
Skólar glíma við manneklu og húsnæði sem þarfnast endurnýjunar.
Ungt fólk á sífellt erfiðara með að eignast eigið húsnæði.
Samt er þjóðinni sífellt sagt að það sé ekki svigrúm til úrbóta.
Þegar kemur að grunnþjónustu virðast fjármunir alltaf vera af skornum skammti.
Þegar kemur að sérhagsmunum virðast þeir hins vegar oft finnast.
Lýðræði með fyrirvara
Eitt skýrasta dæmið um þetta er umræðan um Evrópusambandið.
Það er ekki verið að biðja um sjálfkrafa aðild.
Það er ekki verið að fara fram á að Ísland gangi inn í Evrópusambandið án umræðu.
Það sem margir hafa einfaldlega kallað eftir er að Ísland fái að ljúka viðræðum, sjá hvaða samningur liggur á borðinu og leyfa síðan þjóðinni sjálfri að segja já eða nei.
Það ætti að vera sjálfsögð lýðræðisleg nálgun.
Samt hafa áhrifamiklir stjórnmálamenn og aðrir áhrifavaldar ítrekað barist gegn því að sú leið verði farin. Þar hafa áberandi raddir í stjórnarandstöðunni verið fyrirferðarmiklar. Þær hafna ekki aðeins aðild heldur vilja margar þeirra ekki heldur að þjóðin fái að sjá niðurstöðu viðræðna áður en hún tekur afstöðu.
Það vekur eðlilega spurningar.
Ef menn eru sannfærðir um að málstaður þeirra sé réttur, hvers vegna ættu þeir að óttast að þjóðin fái allar upplýsingar áður en hún tekur ákvörðun?
Lýðræði á ekki aðeins að gilda þegar líklegt er að niðurstaðan verði sú sem stjórnmálamenn vilja.
Hverra hagsmunir eru í forgangi?
Í þessari umræðu vaknar óhjákvæmilega ein spurning.
Hverra hagsmunir eru í raun í forgangi?
Skuldug heimili glíma við háa vexti.
Lítil og meðalstór fyrirtæki berjast við síhækkandi kostnað.
Ungt fólk á í erfiðleikum með að komast inn á húsnæðismarkað.
Samt virðist umræðan oft snúast um hvort breytingar geti raskað stöðu þeirra sem þegar standa sterkast.
Stundum er eins og þjóðin sé hvött til að hafa meiri áhyggjur af afkomu stærstu útgerðarfélaganna en eigin lífskjörum.
Rödd áhrifanna
Í þeirri umræðu hefur Halldór Benjamín Þorbergsson verið í fararbroddi sem einn af helstu skósveinum elítunnar í andstöðu við Evrópusambandið. Hann á, eins og aðrir, fullan rétt á þeirri afstöðu.
Á sama tíma er eðlilegt að spyrja hvernig umræðan er háð. Í þeirri kynningarferð sem hann hefur staðið fyrir víða um land hafa komið fram gagnrýnisraddir um að takmarkað svigrúm sé fyrir gagnrýnar eða óþægilegar spurningar úr sal. Ef markmiðið er að sannfæra almenning um málstað sinn ætti opin og gagnkvæm umræða að vera sjálfsagður hluti af slíkum fundum, þar sem ólík sjónarmið fá að takast á.
En almenningur á ekki síður rétt á að spyrja hvort umræðan snúist fyrst og fremst um að verja hagsmuni stærstu útgerðarfélaganna og halda óbreyttu kerfi, fremur en að leita leiða til að bæta kjör skuldsettra heimila og lítilla fyrirtækja.
Lýðræðisleg umræða verður sterkust þegar fólk fær að spyrja gagnrýninna spurninga, heyra ólík sjónarmið og mynda sér eigin skoðun. Sá sem er sannfærður um málstað sinn þarf ekki að óttast opna umræðu.
Kerfið sem má ekki snerta
Sjávarútvegurinn er sagður vera fjöregg þjóðarinnar.
Það er rétt, en þjóðin þarf á öðru og meira að halda en málflutningi Heiðrúnar Lindar Marteinsdóttur.
En fjöregg þjóðarinnar á líka að skila þjóðinni sanngjörnum arði.
Fiskurinn í sjónum varð ekki til vegna snilligáfu fárra fyrirtækja. Hann er sameiginleg auðlind þjóðarinnar.
Samt hefur kerfið þróast þannig að færri fyrirtæki ráða yfir æ stærri hluta aflaheimildanna.
Þegar einhver dirfist að ræða breytingar hefjast viðvaranirnar samstundis.
Ekki hrófla við kerfinu.
Ekki skapa óvissu.
Ekki raska stöðugleikanum.
En stöðugleika hvers?
Ekki byggðarlaga vítt og breitt um landið sem hafa misst aflaheimildir sínar.
Ekki þess unga fólks sem kemst ekki inn á húsnæðismarkað.
Ekki þeirra heimila sem greiða síhækkandi afborganir.
Ekki almennings sem á auðlindina en upplifir síður og síður að hann njóti hennar.
Kerfi sem má aldrei gagnrýna verður fljótt kerfi sem hættir að þjóna almenningi.
Vaxtaokur sem þjóðskipulag
Íslensk heimili þekkja annað kerfi sem virðist nánast ósnertanlegt: fjármálakerfið.
Áratugum saman hefur þjóðin búið við þráláta verðbólgu, háa vexti og síhækkandi greiðslubyrði. Heimilin eru beðin um að sýna ábyrgð, herða sultarólina og bíða eftir betri tíð. Fyrirtæki eru hvött til að laga sig að aðstæðum.
En þegar bankarnir skila milljarða hagnaði er það kynnt sem merki um styrk kerfisins.
Það er erfitt að sannfæra skuldugt heimili um að slíkur styrkur sé til marks um heilbrigt samfélag þegar afborganir hækka mánuð eftir mánuð og sífellt stærri hluti ráðstöfunartekna fer í vexti.
Á sama tíma heldur verðlag áfram að blása út. Margir upplifa að fákeppni hafi fengið að þróast of lengi, að verðlagseftirlit og aðhald sé veikburða og að samkeppni skili sér ekki til neytenda með þeim hætti sem ætla mætti.
Þetta eru ekki spurningar öfundar.
Þetta eru spurningar réttlætis.
Þversagnir fortíðarinnar
Í umræðunni um Evrópusambandið hefur fyrrverandi forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, verið áberandi andstæðingur aðildar. Sem fyrrverandi forseti og sameiningartákn þjóðarinnar vega orð hans þungt og því er eðlilegt að sjónarmið hans sæti gagnrýninni umræðu, rétt eins og sjónarmið annarra áhrifamikilla þátttakenda.
Það er fullkomlega eðlilegt. Hann á sama rétt og aðrir til að flytja sín sjónarmið.
En hann þarf líka að sæta því að fortíð hans sé rifjuð upp.
Þegar Icesave-málið var til umfjöllunar lagði hann ríka áherslu á að þjóðin ætti sjálf síðasta orðið. Þjóðaratkvæðagreiðslan var sögð vera sigur lýðræðisins.
Hvers vegna ætti sú meginregla ekki að gilda þegar rætt er um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu?
Að ljúka viðræðum er ekki það sama og að ganga í Evrópusambandið. Það er einfaldlega leið til að sjá hvaða samningur gæti legið á borðinu áður en þjóðin tekur ákvörðun.
Ef þjóðinni var treyst fyrir Icesave, hvers vegna ætti henni ekki að vera treyst nú?
Það er einnig eðlilegt að minna á að fyrir bankahrunið ríkti meðal margra áhrifamanna mikil bjartsýni gagnvart íslensku útrásinni. Reynslan af hruninu varð þjóðinni dýrkeypt og því skiljanlegt að almenningur meti slíkar yfirlýsingar nú með gagnrýnni augum.
Stjórnarandstaðan ber líka ábyrgð
Það er auðvelt að beina allri gagnrýni að ríkisstjórn hverju sinni.
En það væri of einföld mynd.
Stjórnarandstaðan ber einnig ríka ábyrgð á því hvernig íslensk stjórnmál hafa þróast á undanförnum áratugum. Hún gagnrýnir gjarnan framkvæmd kerfisins en er síður tilbúin að endurskoða sjálft kerfið eða eigin ábyrgð.
Það á við um sjávarútveginn, bankakerfið og Evrópumálin.
Ef breytingar eru útilokaðar áður en umræða hefst verður lýðræðið fátækara.
Tvær þjóðir í einu landi
Stundum er eins og tvær þjóðir búi á Íslandi.
Í annarri þeirra er talað um hagvöxt, arðsemi og verðmætasköpun.
Í hinni er beðið eftir næstu launagreiðslu.
Í annarri eru vaxtahækkanir tölur á glærum og hagfræðilegt viðfangsefni.
Í hinni eru þær ástæða þess að fólk frestar því að kaupa sér húsnæði, stofna fyrirtæki eða eignast barn.
Þessar tvær þjóðir upplifa ekki sama veruleikann. Önnur býr við öryggi, eignir og tækifæri, hin lifir við sífellda óvissu um afborganir, verðhækkanir og kaupmátt.
Þetta er eitt land.
En sífellt fleiri spyrja sig hvort það þjóni öllum jafnt.
Hvað varð um samfélagssáttmálann?
Samfélag byggist á trausti.
Trausti á því að sameiginlegar auðlindir séu nýttar í þágu almennings.
Trausti á því að allir sitji við sama borð.
Trausti á því að lýðræðið sé raunverulegur réttur en ekki aðeins fallegt orð.
Það traust veikist þegar almenningur upplifir að hann beri kostnaðinn en aðrir njóti ávinningsins.
Það veikist þegar auðlindir safnast á fáar hendur.
Þegar bankar skila miklum hagnaði á meðan heimilin glíma við síhækkandi greiðslubyrði.
Þegar innviðir landsins grotna niður þrátt fyrir miklar þjóðartekjur.
Og þegar þjóðinni er sagt að hún eigi auðlindirnar en upplifir síður og síður að hún njóti þeirra.
Landið er ríkt.
Fólkið ætti að finna fyrir því.
Ísland skortir ekki auðlindir.
Ísland skortir ekki duglegt fólk.
Ísland skortir ekki verðmætasköpun.
Það sem skortir, að mati margra, er pólitískur kjarkur til að endurskoða kerfi sem hafa fest sig í sessi og spyrja hvort þau þjóni enn almannahagsmunum.
Auðlindir hafsins eiga að skila þjóðinni sanngjörnum arði.
Fjármálakerfið á að þjóna samfélaginu, ekki öfugt.
Stjórnvöld eiga að treysta þjóðinni til að taka upplýstar ákvarðanir.
Og stjórnarandstaðan á að bjóða upp á raunverulega valkosti, ekki aðeins ný andlit fyrir sama kerfið.
Þeir sem segja að engu megi breyta verða líka að svara einni einfaldri spurningu:
Er ástandið í dag virkilega svo gott að það réttlæti að allt haldist óbreytt?
Spurningin er ekki hvort Ísland sé ríkt land.
Spurningin er hvers vegna svo margir Íslendingar upplifa að þeir njóti ekki þeirra verðmæta sem landið skapar.
Auðlindirnar urðu verðmæti.
En fyrir hvern?
