Það er eitthvað undarlega heillandi við að fylgjast með íslenskri stjórnmálaumræðu breytast í hreinræktaðan leikþátt, þar sem upprunalegu óreiðupésar Alþingis standa skyndilega gáttaðir á hliðarlínunni. Í áratugi var uppskriftin einföld: Tilteknir þingmenn, oft skipaðir í lítil en hávær jaðarframboð, áttu einkarétt á því að hleypa öllu í bál og brand, skilja eftir sig reykjarstrók í ræðustól og kveikja í umræðunni þegar þeim sýndist. Þeir voru meistarar óreiðunnar, listamenn upphlaupsins og órækustu talsmenn þess að snúa málefnalegum ágreiningi í viðvarandi hávaða.
En svo gerðist eitthvað óvænt í hásumarhitakófi stjórnmálanna. Skyndilega áttuðu upprunalegu óreiðumeistararnir sig á því að leikreglurnar höfðu breyst. Óreiðan var ekki lengur þeirra einkamál. Háir sem lágir, misvirðingarverðir þingmenn allra flokka — fólk sem áður skreytti sig með faglegu yfirbragði og virðulegu stjórnsýslumáli — voru farnir að stelast í óreiðuna þeirra. Og það sem verra var: Þeim tókst að ná gríðarlegri athygli þjóðarinnar á meðan.
Frá faglegri stjórnsýslu í fjölmiðlasirkus
Viðbrögðin á Alþingi undanfarnar vikur, í kjölfar frétta af óskráðum samtölum, meintum eða raunverulegum leiðréttingum og tilvitnunum í ótilgreinda evrópska samstarfsmenn, sýna okkur nýja hlið á þingheimi. Stjórnarandstaðan, sem oft hefur skammað aðra fyrir upplýsingaóreiðu, krefst nú neyðarfunda í utanríkismálanefnd á miðju sumri. Vísitölustjórnmálamenn reyna hver af öðrum að ná yfirhöndinni í því að lýsa því yfir hvað hinn aðilinn sé í raun mikill óreiðupési.
Þetta er eins og fótboltaleikur þar sem dómarinn, línumennirnir og vallarþulurinn eru allt í einu farnir að hlaupa inn á völlinn til að skora sjálfir sjálfsmörk — og benda svo á áhorfendur og ásaka þá um að trufla leikinn.
Þegar horft er á þingmenn lítilla sanda og stórra hefðarflokka keppast um að skilgreina hver skapi meiri „upplýsingaóreiðu“, stendur almenningur eftir og spyr sig: Hvenær varð það viðurkennt verklag í íslenskri pólitík að stela taktík jaðarflokkanna og gera hana að meginreglu í stjórnstöðvum landsins?
Hagsmunir þjóðarinnar eða hagsmunir hávaðans?
Kjarni málsins snýst ekki um stakar yfirlýsingar eða staka leiðrétta blaðagrein. Hann snýst um að þegar stór örlagamál — eins og staða Íslands gagnvart Evrópusambandinu, sjávarútvegi, húsnæðismarkaði og framtíð lífskjara ungs fólks — eru til umræðu, þá draga stjórnmálamenn sig í hlé frá innihaldsríkri greiningu og leita í auðveldu lausnina: Fjölmiðlaóreiðuna.
Sá raunveruleiki að þingmenn sjái sér hag í að elda grátt silfur saman yfir samskiptatækni frekar en að dýpka efnislega umræðu er merki um ákveðið þrot. Upprunalegu óreiðupésarnir skilja þetta betur en nokkur annar. Þeir byggðu sína pólitísku tilveru á því að nýta upphlaup til að komast í fréttirnar. Þegar hinir, virðulegu þingmennirnir, taka upp sömu aðferðir, verður niðurstaðan sú að enginn ber lengur ábyrgð á efnislegri upplýsingagjöf.
Þjóðaratkvæðagreiðsla og stórar samfélagslegar ákvarðanir krefjast gegnsæis, staðreynda og gagnsæis í stjórnsýslu. En þegar stjórnvöld og stjórnarandstaða mætast í einhvers konar kappleik um það hver leiki óreiðuna betur, verða upplýsingarnar sem þjóðin þarf á að halda undir.
Óreiðan sem stjórntæki
Það sem er hvað merkilegast við þessa þróun er hve hratt almenningur hefur séð í gegnum leikritið. Fólk er ekki blindara en svo að það sjái muninn á efnislegri gagnrýni og pólitísku leikriti. Þegar fréttir fylla síðurnar af ásökunum um siðareglur, vanrækslu á leiðréttingum og „allsherjar upplýsingaóreiðu“, blikkar viðvörunarljós hjá kjósendum.
Hinir eiginlegu óreiðupésar — þeir sem fyrr á tímum áttu sviðið einir — sitja nú svekktir eftir vegna þess að hinir „virðulegu“ hafa hreinlega stolið af þeim sviðsljósinu. En fyrir þjóðina í heild er þetta hættuleg þróun. Ef eina leiðin til að vekja athygli á mikilvægum málum er að búa til tilbúna eða raunverulega óreiðu, þá er lýðræðisleg umræða komin á hættulegar brautir.
Hvað stendur eftir?
Íslensk þjóð stendur frammi fyrir gríðarlega stórum áskorunum á næstu árum. Lífskjör unga fólksins, þróun vaxtastigs, nýting þjóðarauðlinda og framtíðarskipan utanríkismála eru allt þættir sem varða líf okkar öll til langframa.
Ef stjórnmálamenn — hvort sem þeir teljast háir eða lágir, reyndir eða nýgræðlingar — ætla meiri hluta af sínum tíma í að stelast í óreiðu hvers annars og benda í kross á hver sé með meiri ringulreið í sínum röðum, mun traust almennings á Alþingi halda áfram að rýrna.
Það er kominn tími til að stjórnmálafólk skilji óreiðuna eftir hjá þeim sem bjuggu hana til, stígi upp úr leikhúsinu og fari að ræða stóru málin af þeirri dýpt og virðingu sem þjóðin á skilið. Þangað til það gerist mun þjóðin halda áfram að horfa á þennan leik og spyrja sig: Hvenær ætla stjórnmálamennirnir okkar að fara að vinna vinnuna sína frekar en að stela leikföngum hvers annars?
Höfundur er byggingarverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.
